Artykuł został opublikowany także na witrynie eioba.
Wersja z 2021–02–15

O

obełgać, obełgę, obełże, obełgą, obełżyj, obełgał, obełgany, obełganieokłamać. Zob. łgać.

obiecadoabecadło, alfabet. Pierwotna postać wyrazu, potem przekształcona i odnowiona.

obiecadłoabecadło, alfabet. Przekształcona postać pierwotnego obiecado.

obierz ż, D lp obierzy – 1. obszar łowiska, na którym osaczono zwierza w czasie polowania, 2. sprzęt myśliwski.

obłocznik – p. płanetnik.

obówiebuty, obuwie. Dziś pisane fonetycznie, choć forma obuwie także stara i znana z innych jęz. słow. (wpływ formy obuty?).

obr – p. óbr.

*obrześć, *obrzęcę, *obrzęce, *obrzęcz, *obrzótł, *obrzotła, *obrzetli, *obrzęcony, *obrzęcenieznaleźć. Znane z scs.

*obrzotać, *obrzotam, *obrzotaznajdować. Znane z scs.

obrzyn, M. lm obrze, D lm óbr lub obrów, C lm obromolbrzym. Od etnonimu Awar. Zob. óbr. Por. murzyn.

obuć, obuję, obuje, obują, obuj, obuł, obuty, obuciewłożyć buty, ubranie. Zob. uć, wyzuć, zuć.

obywaciel, D lm *obywaciół (odm. jak przyjaciel) – mieszkaniec, obywatel. Forma współczesna jest bohemizmem.

obywaćmieszkać. Zachowane w cz.

ocelićocalić, wyleczyć. Zob. cały, celić.

ochabićosłabić, oszczędzić; ujrzeć, dostrzec. Zapoż. germ., zachowane w stpol.

ochełznąćokiełznać, powściągnąć. Dziś niereg. zmiana ch w k.

ociec, D lp oćca (lub ojca) – ojciec. Dziś ojciec, ojca, z wprowadzeniem -j- do wszystkich form fleksyjnych.

odlew – p. otlew.

oddział, Ms lp oddziele – p. otdział.

*odziec, *odźgę, *odźże, *odźgą, *odźżyj, *odziegł, *odźgła, *odźgli, *odźżony, *odźżenieopalić, opiec, p. żec.

*odziegożóg, pogrzebacz. Por. dziegieć. Odnośnie rdzenia żeg- zamiast dzieg- zob. wyjaśnienia pod żec.

ogartaćubierać się. Stąd ogarnąć się, zob. gartać i wygartać.

ogńogień. W dzisiejszej formie fałszywe e ruchome, PS *ognь.

ogułogół. Ortografia zmieniona, zapewne wskutek poszerzenia wymowy dawnego u przed ł, a może też przez wpływ wyrazu szczegół.

ogurekogórek. Ortografia zmieniona, zapewne wskutek poszerzenia wymowy dawnego u przed r.

*ogurzec, D lp *ogurcaogórek. Zachowane w ros. огурец.

oko, MBW lpdw dwa oczy, DMs lpdw dwu oczu, CN lpdw dwoma oczyma, MBW lm trzy oka, D lm trzech ok, C lm trzem okom, N. lm trzemi okami, Ms lm o trzech okachoko. Dziś liczba podwójna używana także w znaczeniu liczby mnogiej (ale nie w celowniku – nie mówimy już przyglądam się dwoma oczyma). Dzisiejsze formy ócz, oczom, oczami, oczach są analogiczne, poza tym dziś rzeczownik wymaga liczebników zbiorowych (dwoje oczu). Por. dwa, trzy, cztery, noga, ręka, ucho.

okuńokoń. Forma obecna jest wynikiem tendencji do poszerzania wymowy u przed nosową n, ń.

omacek, D lp omackuciemność. Stpol., związane z macać (‘niemożność dostrzeżenia czegokolwiek wzrokiem, konieczność zdania się na dotyk’).

omackąpo omacku. Stpol.

onrótandrut, wafel. Z niem. ohne Rot ‘bez rumieńca’, zmienione w ondrót, później *ądrót (z nosowym a z uwagi na brak ǫ- w jęz. polskim), andrót, dziś zapisywane fonetycznie andrut.

*opamałpa. Zapożycz. germ., por. ang. ape. Znane w stpol. jako opica. Współczesne małpa zawiera w pierwszej części niem. Maul-, druga część (-pa zamiast *opa) odpowiada właściwej nazwie zwierzęcia, por. niem. Affe.

opicamałpa. Zdrobnienie od opa.

opiekadlnikrządca, szafarz, opiekun, tutor, dispensator. Znane w stpol.

opłwityobfity. Oparte na rdzeniu płw- ~ pływ- (jak w pływać). Dzisiejsza ort. jest nieetymologiczna, -b- nie ma żadnego uzasadnienia. Zob. upwać.

*oratwaorka. Znane w scs. i strus. Od orać z przyrostkiem -twa.

orz – p. órz.

orzycźrebak. Do dziś zachowane w nazwie miejscowości. Por. órz.

oses, D lp ossaosesek, dziecko, które ssie jeszcze mleko matki. Dziś tylko zdrobnienie. Por. mlekoses, ossek.

osieł, D lp osłaosioł. We współczesnym wyrazie -o- jest nieetymologiczne, gdyż wywodzi się z jeru, który nie powinien był ulec przegłosowi.

oskomachęć, ochota, apetyt na coś. Znane w stpol. Od rdzenia kem- ~ skem-.

osoczyćoskarżyć, donieść. Znane w stpol.

*osorałza. Wyraz w słow. nieznany, rekonstr. na podst. litew. ašarà, obecny też w innych jęz. IE.

ossek, D lp oseskaosesek. Przykład rzeczownika z dwoma jerami, w którym dziś odm. jest wyrównana.

*oszłomczłowiek w hełmie, także przymiotnik *oszłomiony. Por. szłom. Dziś tylko rutenizm oszołom, oszołomiony, ze zmienionym znaczeniem.

ościen, D lp ostna (osna) – oścień, ostre widełki do łowienia ryb, bodziec do poganiania zwierząt. Znane w stpol. Dzisiejsza forma zniekształcona.

oścież – p. ścież.

ośmosiem. W dzisiejszej formie fałszywe e ruchome.

oświata, CMs lp oświecieoświata. Dziś wyrównanie samogłoski: oświacie.

ot, oteod, ode. Dzisiejsza forma z nieetymologicznym udźwięcznieniem (nie tylko w polskim).

otdział, Ms lp otdzieleoddział. Dziś temat wyrównany, z nową postacią przedrostka, forma oddziele uważana za dial.

*otlekpozostałość, reszta. Znane w scs., litew., skr.

otlewod lewej strony. Stpol., także odlew. Później na odlew ‘gwałtownie, z rozmachem’.

otroczę n, D lp otroczęcia, D lm otroczątchłopiec. Derywat od otrok (p.).

*otroczycchłopczyk. Zachowane w scs.

otrokdziecko, podrostek. Zachowane w scs. Wyraz nasuwa skojarzenia z gr. niejasnym ánthrōpos < *ánthrōkʷos ‘człowiek’.

owakoowak, tak. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

ożec, ożgę, ożże, ożgą, ożżyj, ożegł, ożgła, ożgli, ożżony, ożżenieopalić, opiec. Zob. żec.

ożeg, D lp ożegapogrzebacz. Do niedawna używano formy ożóg, z niereg. przegłosem (wpływ formy ukr. ожог?), ale w stpol. zachowała się forma reg. Zob. żec.

*ożloda, CMs lp *ożledziedeszcz ze śniegiem, marznący deszcz. Zachowane w ukr. oželéda. Zob. żledzica, żłódź.

Ó

*óbr, D lp *obraolbrzym. Od etnonimu Awar. Zob. obrzyn.

*ół, D lp *ołupiwo. Zachowane w scs., w dial. słwń. itd. Nazwa piwo pierwotnie oznaczała (każdy) napój i jest eufemizmem, por. wódka – zdrobnienie od woda.

órz, D lp orzakoń, rumak. Znane w stpol., zachowane w nazwie miejscowości Orzyc.

P

paczewięcej, raczej. Zachowane w scs.

pakzaś, natomiast. Zachowane w cz., używane też w stpol. obok lepak (p.), por. dzisiejsze na opak, opaczny, wypaczyć się.

palba, D lm palebstrzelanina, strzelanie. Z przyrostkiem -ba, dziś niemal zapomniane, bez etymologicznego -e- ruchomego.

panew ż, D lp panwirodzaj wklęsłej patelni przypominającej współczesny wok, wklęsła powierzchnia, dolina. Zachowane w nazwach geograficznych i w terminie anat. panewka.

*pardew ż, D lp *pardwipardwa. Postać rekonstr.

parst, Ms lp *pierściepalec. Stary wyraz BS, por. naparstek, pierścień. W miejscowniku nie powinno być przegłosu (por. martwy : śmierć). Odpowiednik zapoż. (wenet.) palec.

*partkiportki, spodnie. Forma współczesna z niereg. rozwojem sonantu.

pasierbpasierb, syn przysposobiony, wzięty na wychowanie. Dziś wyraz ten zanika.

pasierbicapasierbica, córka przysposobiona, wzięta na wychowanie. Dziś wyraz ten zanika.

pasirzytpasożyt, dosł. to, co się pasie w rzyci. Nowsza postać pasorzyt, później pasożyt ze zmianą ortografii, być może aby uniknąć (słusznych) skojarzeń z wyrazem rzyć (p.), uznawanym za wulgarny. Jednak przecież wciąż białorzytka.

pastwapasienie, wypas, potem także pokarm, karma, żer; trzoda; zdobycz, łup. Od paść, pasie z przyrostkiem -twa. Dziś głównie w wyrażeniu pastwa losu.

pastwiskomiejsce wypasu, pierwotnie miejsce pastwy.

paszczekapaszczęka, paszcza. Współczesna forma z niereg. unosowieniem, por. ros. щека. Dzisiejsze paszcza historycznie niepoprawne, od paszczeka; -k- jest tu częścią rdzenia -szczek-.

paszenóg, D lp paszenogamąż świeści (siostry żony). Wyraz notowany przez Brücknera jako zapoż. awarskie lub bułgarskie. Podobne formy znane są w jęz. płd.słow.

paśba, D lm pasiebwypas, pasienie, strzeżenie, pilnowanie pasącego się bydła. Z przyrostkiem -ba, zachowane w gwarach.

*pągiew ż, D lp *pągwiguzik, kulista ozdoba. U nas znana postać pągwica = zgrubienie na szyi kozy.

*pcieniec, D lp *pcieńcaptak, pisklę. Zachowane w innych jęz. słow., np. scs. pъtenьcь. Por. pta.

*pcicaptak. Zachowane w niemal wszystkich jęz. słow. Por. pta.

*pcicz m, D lp *pciczaptak, pisklę. Zachowane w s-ch. i słwń. Por. pta.

*peć m, D lp *pciaptak. Od tego kuropeć. Por. pta.

pełkpułk. Dzisiejsza forma jest rutenizmem, por. imię Świętopełk, wcześniej pisana półk, dziś fonetycznie. Zapoż. germ., por. ang. folk ‘lud, naród’.

pełny, M. lm m-os. pilnipełny. Przegłos powinien wystąpić tylko przed zębową twardą.

perć ż, D lp perciścieżka. Zwłaszcza ‘ścieżka wydeptana przez zwierzęta’ lub ‘tajemna ścieżka przez góry’. Zachowane w dial. góralskich. Związane z przeć (naprzód).

perzogień. Dziś pozostały derywaty: perzyna, zaperzyć się. PS *pyrjь.

*petka, D lm *ptekptak. Zachowane w niekt. jęz. słow. Por. pta.

petla, D lm *ptelpętla, sidła. Dziś z nieetymologiczną nosówką. Zapoż. germ. z niereg. rozwojem fonet., p. piotla.

*petwa, D lm *ptewptak. Od tego kuropetwa. Por. pta.

piana, Ms lp pieniepiana. W jęz. współczesnym usunięto alternację samogłoski rdzennej, por. jednak wiara – wierze.

piasnka, D lm piasnekpiosenka. Znane w stpol. Przegłos także w CMs piasnce, bo jer oddzielał n oddzielał od c: *pěsnъcě. W wyrazie tym doszło do niereg.go unosowienia -a- < -ě- (por. *pěsnь), stąd zaświadczona forma piąsnka. Uległa ona następnie odnosowieniu do piosnka. Współczesna forma piosenka ma fałszywe -e-.

piądź, D lp piędzipiędź, odległość między końcami kciuka i palca środkowego, 1/3 łokcia lub 3/4 stopy. Obecnie bez alternacji samogłoski rdzennej.

pieknypiękny. Dziś nieetymologiczna nosówka (o ile nie pierwotnie dwa odrębne wyrazy, z których piękny związany z pękać oznaczał gruby). Zob. też czestować, miedzy, teskny.

piekrypiękny. Dziś tylko pokrewne piękny (zob. piekny).

piekrzyć, piekrzę, piekrzy, piekrzą, piekrz, piekrzył, piekrzenieupiększać. Dziś ort. fonetyczna, przecież stopniem wyższym od piękny nie jest *piększy, ale piękniejszy. Zob. piekny, piekry.

pielegowaćpielęgnować. Dzisiejsza forma z niereg. nosówką, prawdopodobnie kontaminacja zapoż. niem. *plegować z pielucha.

*piemieńpasterz. Niezachowany, rodzimy odpowiednik zapoż. (wenet.) pasterz. Por. litew. piemuõ, M. mn píemenys.

*pieniągpieniądz, drobna moneta. Zapoż. germ., dziś tylko pieniądz, ale w scs. zachowana też postać bez III palatalizacji.

*piepiół, D lp *piepiołu, Ms lp *piepielepopiół. Formy oboczne *pepelь ~ *popelь już w PS.

*pierbiesiada, uczta. W stpol. spodziewane pir, por. ros. pir. Związane z pić, tak samo jak dar z dać i być może żer (p.) z żyć. Zmiana znaczenia ‘picie’ > ‘jedzenie’ analogiczna do zmiany w żreć (p.).

pierdziel ż, D lp pierdzielityłek, kuper.

pieróg, D lp pieroguciasto; pieróg. Pierwotnie ‘pokarm, żywność’. Związane z pier (p.) i dalej z pić.

*pierść, *pierzchę, *piersze, *pierzchą, *piersz, *pierzchł, *pierszeniepierzchnąć, rozproszyć się, uciec prychając. Zaświadczone tylko formy inch. pierzchnąć, pierzchnę.

*pierzchparch. O rekonstr. PS *pьrxъ świadczyłaby forma pierzchnąć, jednak mogła też istnieć forma PS *pъrxъ – wówczas forma parch byłaby reg.

*pierzchawkapurchawka. Wokalizacja sonantu tak czy inaczej niereg., por. pierzch.

pierzwy, pierzwszypierwszy. Do dziś zachowała się tylko forma stopnia wyższego. Przed wargową rz powinno się było zachować, por. wierzba.

*piewaczśpiewak, piewca. Znany w innych jęz. słow.

*pilgperz, chwast. Wyraz zachowany w dial. cz., związany z pełgać, pełzać. Por. pilgać.

*pilgaćpełgać, ogarniać (o ogniu, płomieniach). W postaci pełgać widać przegłos, którego nie powinno być przed tylnojęzykową, por. wilk.

pilnićpełnić. Przed miękką spółgłoską przegłos nie powinien wystąpić (por. milczeć, wilga, wilk).

pilść ż, D lp pilścipilśń, rodzaj zbitego materiału z wełny lub sierści. Współczesna forma przekształcona pod wpływem pleśń.

PilźnoPilzno. Stwardnienie jest wynikiem wpływu cz.

*pilźć, *pełzę, *pilzie, *pełzą, *pilź, pełzł, pełzła, *pilźli, *pilzieniepełznąć, czołgać się. Zaświadczone tylko formy inch. pełznąć, pełznie, z wyrównanym rdzeniem (-eł- jest wynikiem przegłosu i powinno pojawić się tylko przed zębową twardą, poza tym powinno zjawiać się -il-).

Piorunbóg gromu w panteonie słow., zwykle namolnie propagowany w postaci bohemizmu Perun przez niedouczonych pseudobadaczy religii słow., utożsamiany czasem ze Swarogiem, zawiadywał Jawią (p.). Przeciwnik Wielosa (p.). Nazwa identyczna z rzeczownikiem pospolitym piorun (zachowanym tylko w polskim). Jeszcze w późnej epoce IE w wyrazie tym zanikło -k-, por. litew. Perkū́nas, łot. Pērkons, stisl. Fjǫrgynn, goc. faírguni ‘góry’, łac. quercus ‘dąb’, gal. góra Hercynia, ale obok tego het. perunaš ‘skała’, alb. Perën-, perëndí ‘bóg’, gr. keraunós ‘błyskawica’.

*piotla, D lm *piotelpętla, sidła. Zapoż. germ. z niereg. rozwojem fonet., wcześniej także petla.

piórło, Ms lp *pierleberło. Zob. biórła.

pióro, Ms lp pierzepióro. Dziś odm. wyrównana, por. jednak pierze, pierzyć się.

*Piórpioruna – żona Pioruna (p.), zwykle propagowana w formie Perperuna. Zob. Przepioruna.

*pisk m, D lp *piskaryba. Odpowiednik ang. fish i innych form germ., lecz z długim -i-, jak w pokrewnym (?) wyrazie piskorz. Zob. też piszcz, zew.

*piszcz m. – ryba. Odpowiednik łac. piscis z długim -i-, tak samo jak w pokrewnym (?) wyrazie piskorz. Zob. też pisk, zew.

*pitać, *pitakarmić. Zachowane w wielu jęz. słow. Odpowiedniki IE (*peit-) odnoszą się do jedzenia, ale gr. piteúō ‘poję’ może wskazywać na związek z rdzeniem *piH-, *poiH- (*boiH-?) ‘pić’.

pitwać, pitwam, pitwa – ciąć tępym nożem. Zachowane w dial.

*pląść, *plęszę, *plęsze, *plęszą, *pląsł, *plęsła, *plęsli, *plęszony, *plęszenietańczyć. Czasownik ten został zapoż. do goc. W pol. znane tylko pierwotnie wielokrotne pląsać.

*pląść, *plętę, *plęcie, *plętą, *plątł, *plętła, *plętli, *plęciony, *plęcieniegmatwać, wikłać. W pol. znane tylko pierwotnie wielokrotne plątać.

plece n, D lp pleca (lpd plecy) – ramię, bark. W stpol. rodzaj zmienny: pleco n, pleca ż, plec m, ż.

pleć ż, D lp pleciplecionka. Od tego zdrobnienie plotka, dziś ze zmienionym znaczeniem.

pleć, pielę, piele, pielą, piel, pełł, pełła, pełli, pełty, *pilcieplewić, pielić, oczyszczać grządkę z chwastów. Stara odm. dziś tylko książkowa, pełty, pełcie już niepoprawne (zamiast nich: plewiony, pielony, plewienie, pielenie). Przegłos powinien wystąpić tylko przed zębową twardą, stąd *pilcie jak milczeć, wilga, wilk.

plećba, D lm pleciebplecenie, opowieść, opowiadanie, gadanina, bajka, bzdura. Z przyrostkiem -ba, niemal zapomniane, bez -e- ruchomego.

*plegowaćpielęgnować. Domniemana postać zapoż. niem. (← pflegen) przed kontaminacją z pielucha. Zob. pielegować.

plwać, pluję, pluje, plują, pluj, plwał, plwany, plwaniepluć. Dziś wyrównane: pluć, pluje. Por. blwać.

płanetnikdemoniczna istota przebywająca w chmurach, regulująca opady atmosferyczne. Nazwa późna, pochodzenia łac. lub gr. (kolejny raz z tego samego źródła zapoż. wyraz planeta), zastąpiła starsze terminy chmurnik, obłocznik. Płanetnikiem zostawał samobójca, albo też młodzieniec wciągnięty w obłoki w czasie burzy.

płatew ż, D lp płatwipodłużna belka w konstrukcji nośnej dachu łącząca dźwigary, podtrzymująca krokwie lub jętki. Niemal zapomniane.

pławba, D lm pławiebżegluga, żeglarstwo, żeglowanie, nawigacja. Z przyrostkiem -ba, dziś zapomniane.

pławiec, D lp pławcażeglarz. Dziś zapomniane.

płoninagóra (niepokryta lasem). Związane z pole. Zob. płoń. Por. połonina, Planina, Planica.

*płoń ż, D lp *płonirównina, nieurodzajna ziemia, miejsce na pastwisko. Związane z pole. Zachowane w cz. i słwc. pláň oraz w dial. płonia ‘polana, leśne pastwisko’. Zob. też płonina.

płosapas ornej ziemi. Dziś już tylko gwarowe, znane w innych jęz. słow.

*płotew ż, D lp *płotwipłoć. Postać rekonstr.

płóć, polę, pole, polą, pól, płół, płóła, płóli, płóty, płócieoczyszczać ziarno z plew, podrzucając je na nieckach. Znane w gwarach, także w nowszej postaci płuć, płuję.

*płódew ż, D lp *płódwiłożysko. Zachowane w s-ch.

płókaćpłukać. Dziś ort. fonetyczna.

płóz, D lp płozapłaz, połoz, zwierzę pełzające. Wyraz płaz jest bohemizmem, połoz ‘rodzaj węża’ ukrainizmem. Por. sań.

pobiedzić, pobiedzę, pobiedzi, pobiedzą, pobiedź, pobiedził, pobiedzeniezwyciężyć. Zob. biedzić, ubiedzić.

pochopićporwać. Stpol., stąd pochopny. Zob. chopić.

pociot, MsW lp *pocieciemąż cioty (siostry ojca lub matki). Wyparte przez wujek. Zob. stryj, wuj, naciot, cieciec, posiół.

pocioteksyn brata lub siostry współmałżonka. Dziś w znaczeniu ‘dalszy krewny lub powinowaty’.

pociotkacórka brata lub siostry współmałżonka.

Podagakobiecy demon z religii słow. czczony w Płoni (obecnie Plön, Schleswig-Holstein). Nazwa łączona z wyrazem oznaczającym ‘palić’, por dziec, żec, zepsuta do postaci Pogoda.

*poddziec, *podedźgę, *podedźże, *podedźgą, *poddzież, *poddziegł, *podedźgła, *podedźgli, *podedźżonypodpalić, podpiec. Zob. podżec.

*poddziegaćpodpalać, podpiekać, podżegać. Zob. wyjaśnienia pod żec.

podniata, Ms lp podnieciepodnieta. Związane z niecić ‘rozpalać’.

podziać, podzieję, podzieje, podzieją, podziej, podział, podziali, podziany, podzianiezrobić, położyć. Por. dziać.

podział, Ms lp podzieledział, podział. Dziś temat wyrównany.

*podziec, *podźgę, *podźże, *podźgą, *podzież, *podziegł, *podźgła, *podźgli, *podźżonyspalić. Zob. pożec, żec.

*podziegapożoga, pożar, niszczenie ogniem. Zob. wyjaśnienia pod żec.

*podziegaćpalić, niszczyć ogniem. Zob. wyjaśnienia pod żec.

pod|żec, podeżgę, podeżże, podeżgą, pod|żeż, pod|żegł, podeżgła, podeżgli, podeżżonypodpalić, podpiec. Zob. też rozżec, żec, żgliszcze.

*pogłcaćpołykać. Zob. głtać, głcić, pogłcić.

*pogłcić, *pogłcę, *pogłcipołknąć. Zob. głtać, głcić, pogłcać.

polana, Ms lp poleniepolana. Odm. dziś wyrównana.

polano, Ms lp poleniepolano. Odm. dziś wyrównana.

*pomanąćmachnąć, kiwnąć, skinąć, dać znać. Zaświadczone w scs. Por. mać, zamanąć.

pomnieć, pomnię, pomni, pomnią, pomnij, pomniał, pomnieli, pomniany, pomnieniepamiętać. Dziś niereg. utraciło miękkość w 1 sg i 3 pl (pomnę, pomną zamiast pomnię, pomnią). Zastąpione w normalnym jęz. przez pamiętać (od tego samego rdzenia), ale w użyciu pozostał derywat wspomnieć. Por. też sąmnieć.

ponikiew ż, D lp ponikwiźródło kryjące się pod ziemią. Zachowane w dial. i w toponimii.

ponopodobno. Stpol. skrócenie wskutek częstości użycia, dziś znane raczej ponoć z partykułą wzmacniającą .

poróbstworozwiązłość seksualna. Dziś pisane porubstwo.

posiół, D lp posioła, MsW lp posielemąż siostry matki. Zachowane w stcz., u nas tylko w nazwisku Posioł. Już w stpol. zastąpione przez naciot (i mieszane z pociot). Zob. też cieciec, sioła.

pośledniostatni. Dziś zanikające, tylko w znaczeniu ‘złej jakości’.

poświata, CMs lp poświeciepoświata. Dziś wyrównanie samogłoski: poświacie.

potomekpotomek. W wyrazie tym zwraca uwagę zachowanie archaicznej formy po tom (dziś potem).

potomkapotomkini. W użyciu mogły być obie formy. Żeński odpowiednik wyrazu potomek.

poziempoziom. W dzisiejszym wyrazie -o- jest wprowadzone niezgodnie z regułą przegłosu, który powinien zajść tylko przed spółgłoską zębową.

poziemkapoziomka. W dzisiejszym wyrazie -o- jest wprowadzone niezgodnie z regułą przegłosu, który powinien zajść tylko przed spółgłoską zębową.

pożec, pożgę, pożże, pożgą, pożeż, pożegł, pożgła, pożgli, pożżony, pożżeniespalić. Zob. też rozżec, żec, żgliszcze.

pożegapożoga, pożar, niszczenie ogniem. W dzisiejszym wyrazie (który wychodzi z użycia) niereg. przegłos. Zob. też żec.

pożegaćpalić, niszczyć ogniem. Zob. wyjaśnienia pod żec.

półbratbrat przyrodni, syn jednego z rodziców z poprzedniego związku. W przeciwieństwie do braci przybranych, półbracia mieli jednego wspólnego rodzica, byli więc krewnymi, a nie powinowatymi.

półk – p. pełk.

półsiostra, CMs półsiestrzesiostra przyrodnia, córka jednego z rodziców z poprzedniego związku. W przeciwieństwie do sióstr przybranych, półsiostry miały jednego wspólnego rodzica, były więc krewnymi, a nie powinowatymi.

ppiernikpiernik. Wyraz pochodzi od dawnego ppierz (p.), dziś pieprz.

ppierz, D lp pieprzupieprz. W formie współczesnej wyrównanie w temacie, zob. jednak bniec.

prababaprababka. W stpol. w użyciu forma niezdrobniała.

*pracieść, D lp *praćścia (lub *praćcia) – dziadek żony. Rekonstr. Zob. teść.

praciota, CMs lp pracieciebabka cioteczna, siostra dziadka lub babki. W stpol. także stara ciota.

*praćściababka żony. Rekonstr. Zob. teścia.

pradziad, MsW lp pradziedziepradziadek. Wyrównane. W stpol. w użyciu forma niezdrobniała.

*prapociot, MsW lp *prapocieciedziad cioteczny, mąż siostry dziadka lub babki. Rekonstr.

*prasnechażona wnuka. Wyraz hipotetyczny, p. snecha.

prastryjdziadek stryjeczny, brat dziadka. Znane w stpol., także jako przestryj, stary stryj.

*prastryjnababka stryjeczna, żona brata dziadka. Rekonstr.

*praświekierdziadek męża. Rekonstr. Zob. świekier.

*praświekrew ż, D lp praświekrwibabka męża. Rekonstr. Zob. świekrew.

*prateść, D lp prateścia lub pratściadziadek żony. Rekonstr. Wcześniej *pracieść. Zob. teść.

*prateściababka żony. Rekonstr. Wcześniej *praćścia, *pratścia. Zob. teścia.

Prawia ż, D lp Prawiświat nadrzędny, wyraj, siła sprawcza w słow. mitologii, rządzony przez Świętowita. Wymowa [pravja] i ort. Prawii nieetymologiczne, zob. Jawia i Nawia oraz Trzygłów i Świętowit.

prawnękprawnuk. Por. wnęk.

prawnękaprawnuczka. Por. wnęk.

prawnukaprawnuczka. Por. wnęk.

prawujdziadek wujeczny, brat babki. W stpol. także przedwieć, stary wuj.

*prawujnababka wujeczna, żona brata babki. Rekonstr.

*prazięćmąż wnuczki. Wyraz hipotetyczny.

prodla, za, przez, naprzód. Przyimek u nas niezachowany, łączył się z biernikiem (jak za, np. pro niego, pro nią = za niego, za nią). W roli przedrostka tylko w prowadzić, prorok.

procapraca, trud. Obecna postać jest czechizmem. W stpol. odnotowano procować.

proktaran. Stpol. słowo oparte na przyimku pro.

prośba, D lm prosiebprośba, proszenie. Dziś usunięto etymologiczne -e- ruchome i wprowadzono przegłos: D lm próśb.

próć, porzę, porze, porzą, pórz, prół, próła, próli, próty, próciepruć, rozrywać, drzeć. Dziś ort. fonetyczna i nowa odm. pruć, pruję.

*prórew ż, D lp *prórwiwypłuczysko. Rekonstr.

prózny (*prózdny), M. lm mos próźni, f. kr. próździenpróżny. Współczesna forma jest rezultatem hiperpoprawności i wywodzi się z PS *porzdьnъ jь, por. stbik, ząbr, zmudny, źmij.

pryprawi, mówi. Stpol. skrócenie wskutek częstości użycia, dziś zapomniane.

przać, przeję, przeje, przeją, przej, przał, przali, przanie, przanykochać. Zachowane w dial. Od tego samego rdzenia przyjać (p.), przyjaciel.

prząc, przęgę, przęże, przęgą, przągł, przęgła, przężony, przężeniezaprzęgać, łączyć konie w zaprzęgu. Wyszło z użycia, dziś tylko złożenia z przedrostkami i zmienioną odm., zmieszaną z inch.: zaprząc, zaprzęgnę, zaprzęgnięcie.

prządzkasprzączka, element pasa do spinania. Także z przedrostkiem: sprządzka, wyraz pisany także fonetycznie przącka lub sprzącka. Dziś cz fałszywe, hiperpoprawne, por. cz. přezka. Od prząc. Oczekiwana byłaby raczej postać *przążka od *pręžьka, por. ros. prjažka. Spółgłoska dz normalnie rozwija się z g w warunkach II lub III palatalizacji, która mogła zajść, jeśli praformą byłoby nietypowe *pręgъka. Może powstałe przez zmieszanie wyrazów przążka i prządzka (zdrobnienie od przędza).

przeć, prę, prze, prą, przyj, parł, *pierli, party, *piercieprzeć. Przed miękką nie powinno być przegłosu (por. martwy : śmierć).

przedwiećdziadek wujeczny, brat babki. Znane w stpol. (także: prawuj).

Przepiorunażona Pioruna, por. stisl. Fjǫrgynn (Piorun) i Fjǫrgyn (bóstwo żeńskie, matka Thora). Nazwa zaświadczona w różnych jęz. słow. w postaciach Perperuna (może skrócone zamiast *Pereperuna z pełnogłosem), Peperuna, Perepuna, Peperuda, Preporuša. Dopuszczalna także polska rekonstr. Piórpioruna (p.), jeśli PS *perъperuna, a nie *perperuna.

przerębiaprzerębla. Forma z -l- epentetycznym dial. lub zapoż. W stpol. forma reg.

przestryj – p. prastryj.

prześlągłyprzemoknięty. Zachowane w gwarach, błędnie łączone ze Śląskiem, por. ślęganina, ślęgnąć, ślęża.

przeżasnąćzdumieć. Także przeżasnąć się. Stpol., związane z użas, żasnąć, żachnąć. Pisane także przerzasnąć, z odpodobnieniem ž – s > ř – s.

przód, Ms lp przedzieprzód. Dziś odm. wyrównana, ale wciąż książkowe na przedzie, por. czoło.

*przód, *przodeprzed, przede. Dawne *perdъ > predъ zastąpione przez *prьdъ wskutek częstości użycia (stąd też brak przegłosu).

*przóz, *przozeprzez, przeze. Dawne *perzъ > prezъ zastąpione przez *prьzъ wskutek częstości użycia (stąd też brak przegłosu).

przyjaćsprzyjać. Znane w stpol. Stąd przyjaciel, zob. też przać.

przysłopsiodło, przełęcz. Zachowane w dial.. Zob. słop.

przyściepny, przyścipnyumiejący się podobać; przychylny, miły, posłuszny. Notowane jeszcze w latach 20. XX wieku (Słownik Arcta).

psarzhodowca psów. U nas wyraz przetrwał w nazwach miejscowych Psary.

psek, D lp pieskapiesek. W formie współczesnej wyrównanie w temacie.

psiec, D lp pieścapies, piesiec. Dziś wyrównanie w temacie, znaczenie przeniesiono na gatunek arktycznego lisa.

*pstrew ż, D lp *piestrwipstrąg. Postać rekonstr., PS. *pьstry obok *pьstrǫgъ.

pszono, Ms lp pszeniepszono, ziarno prosa oczyszczone z łuski. Dziś niemal zapomniane, bez alternacji.

*pta ż, D lm *petptak. Postać rekonstr. dla PS, zachowana w scs. pъta. Por. pcieniec, pcica, pcicz, peć, petka, petwa, ptach, ptew.

ptachptak. Od tego derywaty ptaszek, ptasi. Por. pta.

*ptew ż, D lp *petwiptak. Od tego kuroptew, z dwoma -e- ruchomymi, por. pta.

*pugaczpuchacz. Domniemana postać nazwy naszej największej sowy. Jeśli jednak był to pierwotnie wyraz dźwiękonaśladowczy, to pierwotnie brzmiał puhacz, a czasownik pugać utworzono wtórnie w jęz. nieznających dźwięcznego h.

*pugaćstraszyć. Zachowane w ros.

puhaczpuchacz. Wyraz zapewne dźwiękonaśladowczy, o zmienionej pisowni. Pierwotnie być może pugacz, por. słow. pugać ‘straszyć’.

*pustew ż, D lp *pustwipustynia, pustkowie. Rekonstr.

*puść, *puchę, *pusze, *pusz, puchł, puchła, puchli, *puszony, *puszeniepuchnąć, nabrzmiewać, nadymać, wiać. W słow. znane tylko inch. puchnąć, puchnie.

pwać, pwam, pwa, pwają, pwaj, pwał, pwanieufać, mieć nadzieję, być przekonanym. Znane w stpol. Por. niepeć.

R

Radogostbóg słowiański, syn Swaroga czczony na zachodzie słowiańszczyzny w Radogoszczy (u Thietmara Riedegost), utożsamiany ze Swarożycem, opiekun gości (?). Jego świętym zwierzęciem był koń. Jego nazwa, znana też w postaci Redgost, może być związana z nazwą plemienną Redarów.

*radzidla. Stary iranizm zachowany w ros. ради. Używany jako przyimek lub poimek (z dopełniaczem, po wyrazie, do którego się odnosi).

*rakagrobowiec; relikwiarz. Znane w niekt. jęz. słow., związane z rakiew.

*rakiew ż, D lp *rakwiarka, skrzynka, kasetka; trumna. Znane w niekt. jęz. słow., istnieje także pokrewne raka; zniekształcone w nazwie krakowskiego obrzędu o nazwie rękawka.

rapajama, głęboka górska dolina. Zapoż. przedsłow. w wersji używanej w Dalmacji. W różnych dialektach słowiańskich istnieją też warianty ropa, rupa, grapa, gropa, irpa.

ratajoracz. Znany w stpol., dziś w nazwach miejscowych. Od IE *HarH-taH-jos z przestawką i intonacją akutową.

*ratew ż, D lp *ratwiszczur. Znane w niekt. jęz. słow.

reż ż, D lp rżyżyto. Wyraz używany jeszcze nie tak dawno temu. Ocalało pokrewne rżysko.

ręka, MBW lpdw dwie ręce, DMs lpdw dwu ręku, CN lpdw dwoma rękoma, MBW lm trzy ręki, D lm trzech rąk, C lm trzem rękom, N. lm trzemi rękami, Ms lm o trzech rękachręka. Dawny mianownik, biernik i wołacz liczby podwójnej ręce używany jest dziś także w znaczeniu liczby mnogiej, rękoma ma znaczenie narzędnika (ale nie celownika) liczby mnogiej, a dawna forma dopełniacza i miejscownika liczby podwójnej ręku używana jest w znaczeniu miejscownika liczby pojedynczej (kobieta z dzieckiem na ręku). Por. dwa, trzy, cztery, noga, oko, ucho.

ropajama, głęboka górska dolina. Zapoż. przedsłow., por. Roupe, Roufe we wsch. Alpach oraz w Polsce rzeka Ropa, miasto Ropczyce. W różnych dialektach słowiańskich istnieją też warianty rapa, rupa, grapa, gropa, irpa.

rostwzrost. Forma bezprzedrostkowa, zachowana np. w ros.

rozdziec, rozedźgę, rozedźże, rozedźgą, rozdzież, rozdziegł, rozedźgła, rozedźgli, rozedźżony, rozedźżenierozpalić. Zob. też podżec, żec, żgliszcze.

rozrzeszyćrozgrzeszyć, przebaczyć, uwolnić. Od tego rdzenia co zrzeszyć, dawne rzeszyć (p.). Skojarzone ze słowem grzech: rozrzeszyć od grzechów.

rozsocharozwidlona gałąź, widły. Por. wierzba rosochata, tj. rozsochata, rozwidlona. Zob. też socha, widła.

roztocz ż, D lp roztoczyotwarta przestrzeń. Por. roztaczać się.

rozżec, rozeżgę, rozeżże, rozeżgą, rozżeż, rozżegł, rozeżgła, rozeżgli, rozeżżony, rozeżżenierozpalić. Zob. też podżec, żec, żgliszcze.

*rórarura. Zapożyczone z śgn rôre, dziś niem. Röhre, ortografia fonetyczna (od początku).

róść, rostę, roście, rostą, rościj, rósł, rosła, rośli, rościenierosnąć. Dzisiejsza odm. zmieszana z inch.: rosnąć, rosnę, rośnięcie.

rujaokres ryków u zwierząt (m.in. jeleni). Dawny derywat od rzuć (p.). Dziś oznacza okres pobudzenia płciowego i nie ma związku z wydawanym wtedy rykiem.

*rupajama, głęboka górska dolina. Prawdopodobnie zapoż. przedsłow., por. arumuń. arup ‘przepaść’. W różnych dialektach słowiańskich istnieją też warianty rapa, ropa, grapa, gropa.

*rybićłowić ryby.

rybitwapołów, łowienie ryb, później rodzaj rybożernego ptaka. Z przyrostkiem -twa.

*rydłoryj. Znane w głuż., poza tym ryło ze wsch.słow. Zapoż. (wenet.) odpowiednik rodzimego barna (p.).

r|zać, rżę, rże, rżą, rżyj, r|zał, r|zali, r|zany, r|zanierżeć. Dziś ż uogólnione w całej odm.. Wyraz pochodzi od prasłow. rdzenia *rъz-, będącego starym rozszerzeniem IE *ru- ~ *rū-, który jest też widoczny w wyrazach ryk, rzewny, rzuć (p.).

rzaz, MsW lp rzeziecięcie, nacięcie. Dziś wyraz niemal nieznany, z wyrównaną odm.

rzazać, rzeżę, rzeże, rzazał, rzazany, rzazanierzezać, rżnąć, ciąć, krajać, rzeźbić, ryć, wyrzynać, szlifować. Dziś usunięto alternację w temacie.

rząp, D lp rząpakuper, tyłek. Zachowane w stpol. Dziś znane jest szczątkowo rząp, D lp rząpia ‘stary, zużyty przedmiot’. Istnieją inne podobne wyrazy o tym samym znaczeniu: rup, rupieć, rzęch.

rzeszoto, Ms lp rzeszeciesito. Dziś odm. wyrównana, a wyraz wychodzi z użycia.

rzeszyćwiązać, łączyć. Dziś zachowane rzesza, zrzeszyć, a także błędne rozgrzeszyć zamiast rozrzeszyć (p.).

*rześć, *rzadę, *rzedzie, *rzadą, *rzedź, *rzadł, *rzadła, rzedli, *rzedzienierzednąć, stawać się rzadkim. Zaświadczone tylko inch. rzednąć, rzednie. Formy rzedł, rzedła są nieetymologiczne (oczekiwany przegłos jak w rzadki).

rzewny, f.kr. rzwienryczący. Utworzony od dawnego czasownika rzuć (p.). W ciągu wieków nastąpiła zmiana znaczenia: ‘okazujący emocje’, ‘głośny’, później ‘głośno rozpaczający’, w końcu ‘pełen żalu’, ‘tkliwy’.

rzeźba, D lm rzeziebcięcie, rzezanie, rzeźbienie, rycie, później kamienne lub drewniane dzieło sztuki, ale także kształt (rzeźba terenu) i rodzaj sztuki (np. w zestawieniu rzeźba i malarstwo). Dziś bez etymologicznego ruchomego -e-: D lm rzeźb.

rzeżucharzeżucha, pieprzyca, rukiew, tasznik, stulisz, pszonak. Określenie odnoszące się pierwotnie do jednego z licznych rodzajów roślin z rodziny krzyżowych. Nie jest znana pierwotna forma tego wyrazu: rzeżucha czy żerzucha (gwary wskazują na jedną i drugą). Jeśli jest nią rzeżucha, wyraz ma związek z rzezać.

rzuć, *rowę, *rowie, *rową, *rów, *rówcie, rzuł, rzuty, rzucieryczeć. Najstarszy model odm.y wielopostaciowego czasownika (por. rzwać, rzwieć), zachowanego częściowo w stpol. i w dial.; dziś istnieją derywaty rzewny, ruja o zmienionym znaczeniu.

rzuć, rzuję, rzuje, rzują, rzuj, rzujcie, rzuł, rzuty, rzucieryczeć. Nowszy schemat odm.y, zob. rzuć, rowę.

rzwać, *rzewę, *rzewie, *rzewą, *rzew, *rzewcie, rzwał, rzwany, rzwanieryczeć. Jeden z nowszych schematów odm.y, zob. rzuć, rowę.

rzwieć, rzwię, rzwie, rzwią, rzwij, rzwijcie, rzwiał, rzwieli, rzwiany, rzwienieryczeć. Jeden z nowszych schematów odm.y, zob. rzuć, rowę.

rzyć (ż) – tyłek, odbyt. Dziś wyraz gwarowy i pot., w jęz. liter. Praktycznie nieobecny. Zachował się w wyrazie białorzytka (nazwa rodzaju ptaka Oenanthe), a z arbitralnie zmienioną pisownią także w pasożyt. Pokrewne litew. ríetas znaczy ‘udo’.

rzznąćrżnąć. Z PS *rьznǫti. W starszym jęz. i dial. także rznąć. Związane z wielokrotnym rzazać, z wymianą samogłoski rdzennej (PS *ь : *ě).

S

s, se (+ D lub + N) – 1. z, z powierzchni (czegoś), 2. z (czymś). We współczesnej polszczyźnie zmieszane z dawnym z, ze (p.).

sakiewsakwa, torba, worek. Dziś tylko zdrobnienie sakiewka i przekształcone sakwa.

samtu. Odpowiednik tam, wciąż używany w dial. śląskim oraz w ogólnopolskim wyrażeniu tam i sam. Wcześniej samo, siem, siemo.

samotaodosobnienie, samotność; bezludzie, pustkowie. Dziś przestarzałe. Od tego samotny.

*sanbok, żebro. Zachowane w litew. šónas. Od tego samego rdzenia sań i sanie.

*sań (ż) – pełzające zwierzę, smok, gad; płoza. Zachowane w cz. Od tego samego rdzenia sanie. Podobny związek jak między saniami a sanią istnieje między płozami a płazem, p. płóz.

sarna, CMs lp sierniesarna. Dziś temat wyrównany.

*sąbotasobota. Pierwotna postać zapożyczona z greki, por. ros. субота.

*sąmniawątpliwość, posądzenie, podejrzenie. Znane do dziś w s-ch.

sąmnieć, sąmnię, sąmni, sąmnią, sąmnij, sąmniał, sąmnieli, sąmniany, sąmnieniewątpić, powątpiewać, mieć wątpliwości. Od sǫmьněti. W s-ch. zachowana postać czynna. W stpol. zwrotne sąmnieć się ‘sprzeciwiać się, bać się, lękać się, wstydzić się, żałować’. Odm. jak pomnieć, które niereg. utraciło miękkość w 1 sg i 3 pl (dziś pomnę, pomną zamiast pomnię, pomnią).

sąmnieniewątpienie; sumienie. Znane w tej postaci ze średniowiecza; zdenazalizowana postać sumnienie używana do XIX wieku, dziś niereg. uproszczona. Z sǫmьněnьje, z przedrostkiem sǫ-, por. sąmnia. Już w scs. obocznie sumьněnьje.

schludny, f.kr. schludzienczysty, uporządkowany. Od zachowanego w dial. chludzić (p.).

*semnieć, *semnię, *semni, *semnią, *semnij, *semniał, *semnieli, *semniany, *semnienierozstrzygać; *semnieć sięwątpić. Zachowane w scs. (sъmьněti). Pierwotnie przedrostek sъ- występował w czasowniku, sǫ- w rzeczowniku. Rozpowszechnione we współczesnych językach słowiańskich *sǫmьněti jest więc wtórne.

*set, *sta – plaster miodu lub wosku. Zachowane w niekt. jęz. słow. W polskim istniało słowo węza o tym samym znaczeniu.

sędzia m, DCMs lp sędzi, B lp sędzięsędzia. Dziś odm. mieszana (sędziego itd.), p. też grabia.

siano, Ms lp sieniesiano. Dziś temat wyrównany siano, sianie, ale wciąż siennik, katar sienny.

siatwa, CMs lp sietwiesianie, siew, zasiew. Od siać z przyrostkiem -twa. Por. siejba.

siąc, sięgę, sięże, sięgą, siąż, siągł, sięgła, sięgli, siężony, siężeniesięgnąć. Dziś nowa odm. zmieszana z inch.: sięgnę, sięgnij, sięgnął, sięgnięcie, ale w złożeniu przysiąc więcej form archaicznych.

siedmsiedem. W dzisiejszej formie fałszywe e ruchome.

*siejaczsiewca. Znany w innych jęz. słow.

siejba, D lm siejebsianie, siew, okres siewu. Z przyrostkiem -ba. Dziś zachowane szczątkowo, bez etymologicznego -e- ruchomego. Por. siatwa.

*siemtu. Odpowiednik tam. Wcześniejsza forma siemo zachowana w scs. W dial. śląskim istnieje postać sam o tym samym znaczeniu, w ogólnopolskim zachowana w wyrażeniu tam i sam.

*siem ż, D lp *siemidom rodzinny. Rekonstruowane na podst. scs. sěmьja. Odpowiednik litew. šeimà ‘rodzina, domownicy’, gr. kṓmē ‘domostwo’, ang. home ‘dom’, spokrewnione z łac. cīvis ‘obywatel’.

*siemiadomownicy, rodzina, swoi, dom. W polskim niezachowane, ale obecne w innych jęz. słow., scs. sěmьja. Odpowiednik ros. sem′ja. Rzeczownik zbiorczy od siem.

sierceserce. Forma współczesna zapoż. z cz.

*sierzgakolczyk. Zachowane w ros. серьга.

sierzpsierp. Przed wargową rz powinno się było zachować, por. wierzba.

siestrzeniecsyn siostry. Dziś siostrzeniec z niereg. przegłosem według siostra. Zob. nieć.

siestrzenicacórka siostry. Dziś siostrzenica według siostra. Zob. nieścierz.

sieść, siędę, siędzie, siędą, siądź, siadł, siadła, siedli, siedzieniesiąść. Dzisiejsza odm. zawiera formy nieetymologiczne (siąść, siądę).

*siewierzny, f.kr. *siewierzenpółnocny. Zob. siewiór.

*siewiór, MsW *siewierzepółnoc (strona świata). Dawne nazwy stron świata w jęz. pol. zastąpiono przez określenia czasu i pozycji słońca.

*siłaksiłacz. Znany w innych jęz. słow.

siodłakchłop. Wyraz stpol., związany z siodło ‘wioska’, zanikł około wieku XVIII.

siodło, Ms lp siedle, D lm siódłsioło, osiedle, wioska, osada, siedlisko. Usunięta alternacja; forma sioło w tym znaczeniu jest rutenizmem. W polskim doszło do zmieszania trzech wyrazów PS: 1. sedъlo, 2. sedlo, 3. selo. Zob. sioło. Różnica między dwoma pierwszymi zachowana jest np. w ros. (sedlovina : selo). Por. też Siedlce.

siodło, Ms lp siodle, D lm siodełsiodło. Z PS sedъlo (a także sedьlo), por. ros. sedlo, sedlovina z zachowaną grupą dl, wcześniej z jerem. Z uwagi na ów jer przegłos we wszystkich formach. Być może zapoż. germ.

sioła, Ms lp siele, D lm siółsiostra matki. Dziś tylko jako nazwisko, zachowane w stcz. Zastąpione przez ciota (pierwotnie: siostra ojca). Dziś ciotką jest bez różnicy ciota, sioła, stryjenka lub wujenka. Zob. też pociot, naciot, cieciec, posiół.

sioło, Ms lp siele, D lm siółsioło, podwórze, domostwo, pomieszczenie mieszkalne. Pierwotnie: pole, ziemia orna, gleba. Zmieszane z siodło ‘osiedle, wioska’, częściowo pod wpływem ruskim. Wyraz pokrewny łac. solum ‘gleba’, litew. salà ‘wyspa’, sgn sal ‘domostwo’, langobardzkie sala (skąd zapoż. sala).

siostra, Ms lp siestrze, D lm sióstrsiostra, także kuzynka. Alternację o : e w odm. usunięto tu, jak i w niemal wszystkich innych wypadkach.

sjem, D lp sejmusejm, zjazd. Wyraz czysto polski, z jedną postacią wyrównaną w całej odm., jak inne wyraz z dwoma jerami.

*skędól, D lp *skędolawyrób ceramiczny. Zapoż. łac., znane w scs.

*sklądz, D lp *sklądza, D lm *sklędzydrobna moneta, grosz, szeląg. Zapoż. goc. (pokrewne terminowi szyling), znane w scs., występujące też jako szczląg i śćlądz. Zrekonstruowana odm. jak pieniądz.

skokwyskok; kaskada wodna, próg na rzece, wodospad. W znaczeniu ‘wodospad’ zachowane w dial. wsch.-słwc., bułg., macedoń., serbskich. Na innych obszarach w tym znaczeniu używa się terminu słop.

*skolić, *skolę, *skoli, *skolą, *skól, *skolił, *skolony, *skolenierozszczepiać, rozłupywać. Zachowane tylko wyrazy pokrewne, jak skała, szczelina. Zob. szczleć, szczelić.

skotbydło. Dziś niemal zapomniane.

skubść – p. skuść.

skucić, skucę, skuciuczynić coś, dokonać, podziałać. Stpol. od kucić, p. też skutek, kutać (p.).

skuść, skubę, skubie, skubł, skubionyskubać. Forma jednokrotna, zachowana w stpol., bezokolicznik także skubść. Pierwotne znaczenie szarpać, wykonywać szybkie ruchy.

*skutrąbek, oblamowanie; nogawica. Zachowane w niekt. jęz. słow.

skutek – pierwotnie coś zrobionego, rezultat działania. Od skucić (p.). Wtórne skutkować, skuteczny.

skwar, także skwaraupał, gorąco, żar.

skwarzyćpiec, prażyć. Stąd skwar, skwarki, skwierczeć, doskwierać. Od skwrzeć (p.).

skwierczećwydawać odgłos jak smażące się skwarki. W przeszłości też inne znaczenia, np. rozlegać się (o głosie), krzyczeć żałośnie (np. o zabijanym zającu), ćwierkać, rechotać, chrząkać.

*skwrzeć, *skwrę, *skwrze, *skwrzał, *skwrzeli, *skwartytopić, roztapiać przez podgrzewanie.

*słądew ż, D lp *słądwistromy brzeg rzeki. Rekonstr.

*słąkiew ż, D lp *słąkwisłonka, bekas. Współczesna postać jest fonetyczna.

*słonaszron. Wyraz zachowany w płd.słow. (slana) i w bałt. (litew. šalna).

słop I – wilczy dół, pułapka, siodło, urwisko, przełęcz. Z PS slopъ. Zachowane w dialektalnych wyrazach słop ‘pułapka’, przysłop ‘przełęcz’.

słop II – fala, kaskada wodna, próg na rzece, wodospad. Z PS solpъ. Zachowane w dial. słwń., czeskich, zach.-słwc. Na innych obszarach w znaczeniu ‘wodospad’ używa się terminu skok.

słowo, M. lm *słowiosa (odm. jak niebo, p.) – słowo. Dziś odm. według zwykłego typu, a jakichkolwiek śladów dawnej deklinacji brak.

*słoziona, CMs lp *słozienie – p. śleziona. Podobne formy zachowane w gwarach.

słubsłup, zob. stłup.

słuńcesłońce. Forma współczesna jest wynikiem tendencji do poszerzania wymowy u przed nosową n, ń.

*słuzśnieg zmarznięty na wierzchu, oblodzenie, wydzielina gruczołów śluzowych, śluz. Znane w wielu jęz. słow., u nas zmieszane ze śliz (p.).

służba, D lm służeb - służba. Z przyrostkiem -ba. Dziś utrata etymologicznego -e- ruchomego.

słza, D lm słezłza. Współczesna forma z uproszczeniem grupy spółgłosek powstałej po zaniku słabego jeru. Obok tego ślza (p.); oboczność slьza : slъza już w scs.

*smierzkzmierzch. Od czasów stpol.ch zaszło tu udźwięcznienie przedrostka *sъ-, ponadto doszło do zmiany -k w -ch (hiperpoprawność).

*smokiew ż, D lp *smokwifiga. Wyraz znany w scs.

snecha (wcześniej *sncha), D lm snechsynowa, żona syna. W wyrazie tym wprowadzono -e- w całej odm. dla rozbicia trudnej grupy nagłosowej (PS *snъxa). Męża córki nazywano, jak dziś, zięciem, jednak termin zięć przetrwał, podczas gdy termin snecha został zastąpiony przez synowa.

snębićzaręczać, swatać, żenić. Zapoż. (wenet.) odpowiednik rodzimego wieść (p.), wodzić (por. ang. wedding).

sobakapies. Niesłusznie odbierane jako rusycyzm.

sochaprymitywny pług, wcześniej rozwidlona gałąź, widły. Na pierwotne znaczenie wskazuje wierzba rosochata, tj. rozsochata, rozwidlona. Zob. też widła.

sokpotwarca, oszczerca. Znane w stpol.

sość, sopę, sopie, sopą, sop, sopcie, sopł, sopli, sościesapać, ciężko dyszeć. Zachował się tylko czas. wielokrotny.

*spąd, D lp *spędukorzec, naczynie do mierzenia. Znane w scs.

sprządzka – p. prządzka.

*srajca (wcześniej *sradźca) – zdrajca. W wyrazie tym wymieniono s- na z- i dodano -d-; postać PS to *sъradьca.

*sroka, *sroczkakoszula, tunika (przypadkowo zbieżne z nazwą ptaka). Por. ros. сорочка. Ze słow. także germ. – nord. serk i szkockie sark.

*srzęcaszczęście. Zachowane w niekt. jęz. słow., z PS *sъrętja.

staciwa lm – podstawa warsztatu tkackiego. Znane w stpol.

starczećsterczeć, stać na sztorc, stać długo i bezczynnie. Forma współczesna dial. lub niereg. Od czasów PIE oboczne do *tarczeć (p.).

*starczykstorczyk. Forma współczesna dial. lub niereg.

statczyćstarczyć. W jęz. współczesnym -r- niereg. (zmieszane ze starczeć > sterczeć?), por. stateczny, dostatek.

stba, D lm stebizba, pokój. Zachowane w dial. w postaci zba, zdba. Por. istba.

stbikżbik. Derywat od steb. Najpierw nastąpiła asymilacja do zdbik, później uproszczenie grupy nagłosowej do zbik, wreszcie żbik w wyniku hiperpoprawności, zob. prózny, ząbr, zmudny, źmij.

steb, D lp stbiażbik, dziki kot. W stpol. także zdeb. Z ps. *stъbjь, być może z nieetymologicznym twardym jerem zamiast pierwotnego *stьbjь (spokr. ze śćbło). Także zdrobnienie stbik.

stępatłuczek. Zapoż. germ. zachowane w stpol. Por. stępor.

stępormoździerz. Od stępa.

stłubsłup, kolumna. Postać oboczna do stłup, obecna w jęz. bałtosłow., por. ros. столб. U nas uproszczone podobnie jak stłup > słup i zachowane w nazwie miasta Słubice.

*stługiew ż, D lp *stługwikulik. Dla PS rekonstr. *stъlgy.

stłupsłup. Dziś uproszczone. Por. stłub.

StrkwaSkrwa. Uproszczenie grupy spółgłoskowej.

strożastraż, obowiązek czuwania i ruszania na pomoc. Postać współczesna jest bohemizmem.

stryjbrat ojca. Dziś wypierane przez wujek. Obok stryja rodzonego istniał też stryj stryjeczny – syn stryja ojca, stryj wujeczny – syn wuja ojca, stryj cioteczny – syn cioty ojca. Zob. wuj, pociot.

stryjnażona brata ojca. Dziś zanika, wypierane przez uniwersalną formę ciotka (p.). Zob. też wujna.

strzała, Ms lp strzelestrzała. W jęz. współczesnym usunięto alternację samogłoski rdzennej, por. jednak wiara – wierze.

strzelba, D lm strzelebstrzelanina, strzelanie. Z przyrostkiem -ba. Dziś zmiana znaczenia i usunięcie w odm. etymologicznego ruchomego -e-, które było śladem jeru.

Strzybóg, D lp Strzybogajeden z bogów słowiańskich, łączony z wiatrem.

stydnąćstygnąć, p. styść.

*styść, *stydę, *stydzie, *stydą, *stydź, *stydł, *stydzieniestygnąć. Forma współczesna zawiera nieetymologiczne -g-, ponadto doszło do zmieszania z formami inch.: stygnąć, stygnę, dawniej stydnę, stygnięcie, dawniej stydnienie.

*sulejlepiej. Wyraz znany tylko w scs. i strus., o niejasnej dalszej etymologii, być może *soul- niereg. zamiast *solw-, wówczas wyraz byłby spokrewniony z skr. sarva- ‘cały’, łac. sollus i gr. hólos. Mógł ulec kontaminacji z *ḱoul-, które zaświadczają litew. šul̃nas ‘wybitny, znakomity’, skr. śūra- ‘silny, odważny’, śavīra- ‘potężny’.

*sulejszylepszy, p. sulej.

sumnienie – p. sąmnienie.

swaćba, D lm swaciebswadźba, swatanie. Związane ze swat, swatać. Dziś ort. fonetyczna i wyrównana odm. bez etymologicznego ruchomego e.

swakmąż siostry. Pierwotnie swojak, ze ściągnięciem w wyniku częstości użycia.

Swarożycsyn Swaroga w religii słow., bóg słońca. Utożsamiany z Dadźbogiem (p.).

Swaróg, D lp Swarogabóg ognia, słońca i światła słonecznego w panteonie słowiańskim, czasem utożsamiany z Piorunem i Białobogiem (p.). Według mitologii współstworzyciel świata obok Wielosa, uosobienie dobra. Etymologia wyrazu nie jest jasna. Jedna z hipotez przyjmuje, że jest to zapoż. z jęz. indyjskich: ludność indyjska mogła zamieszkiwać długo tereny Meotydy nad m. Czarnym i w ten sposób graniczyć z terenami słow.; wyraz skr. svar ‘słońce’ (także ‘ogień’) pochodzi z tego samego źródła co termin słow., IE *swel- ~ *sul-. Inna etymologia wiąże ten termin z skr. epitetem wielu bogów, svarāj ‘błyszczący’, ‘samowładny’, od sva- ‘swój’ + rāj- ‘władca, król, radża’ i może być także słowem odziedziczonym, a nie zapoż., choć wtedy -a- w pierwszej sylabie wyrazu słow. niejasne (wówczas -róg byłoby śladem IE wyrazu oznaczającego króla, z rozwojem kentumowym, por. skr. rāj i łac. rex).

swarzyćkarcić, upominać. Zachowane w stpol., dziś tylko swarzyć się ‘kłócić się, spierać się’. Pierwotne znaczenie: uroczyście wypowiadać (por. ang. swear ‘przysięgać’). Być może istniało też drugie znaczenie, prażyć, skwarzyć, prawdopodobnie w rezultacie kontaminacji skwarzyć i Swaróg (p.). Cytowane dial. bóg swarzy (o upale) jest jednak niejednoznaczne: bóg (Swaróg) karze, upomina jest przecież także dopuszczalną interpretacją.

swatojciec męża córki, później także osoba kojarząca młodych. Por. swatew, współteść.

*swatew ż, D lp *swatwimatka męża córki. Zachowane szczątkowo w dial. słwc. w znaczeniu ‘matka męża’, zob. świekrew, współteścia.

swojak – p. swak.

syć ż, D lp sycisytość, nasycenie. Stąd do syci (p.), dziś dosyć, dość.

synowiecsyn brata dla stryja. Ciota nazywała syna brata bratańcem (p.). Dziś niemal zapomniane.

synowicacórka brata dla stryja. Zob. bratanica, nieścierz.

szady, M. lm m-os. szedzisiwy, koloru szronu, popielaty, szpakowaty. Por. szedziwy, szedź.

szczebrzuchgatunek trybuli (Anthriscus); drobny sprzęt domowy, zwłaszcza dawany w wianie; kosztowności; sprzęt kościelny, wojskowy; grot, ostrze strzały lub oszczepu. Tajemnicze słowo stpol. o ciemnej etymologii i wielu znaczeniach.

szczekaszczęka. Współczesna forma z niereg. unosowieniem, por. szczekać, ros. щека.

*szczelić, *szczelę, *szczeli, *szczelą, *szczel, *szczelił, *szczeliła, *szczelili, *szczelony, *szczelenierozrąbywać, rozszczepiać, tworzyć szczelinę. Domniemana nowsza forma rekonstr. szczleć (p.), analogiczna do mielić ~ mleć.

*szczlągdrobna moneta, grosz, szeląg. Forma oboczna od sklądz bez palatalizacji w końcówce, znana w staroruskim.

*szczleć, *szczelę, *szczele, *szczelą, *szczel, *szczełł, *szczełła, *szczełli, *szczołty, *szczołcierozrąbywać, rozszczepiać. Odm. jak mleć, pleć, ale *szczołty zgodnie z regułami rozwoju miękkiego sonantu ĺ̥ po dziąsłowej. Zaświadczone w bałt. (lit. skélti), liczne derywaty, np. szczelina, uszczelka. Zob. szczelić, skolić.

*szczłądź ż, D lp *szczłędziżołądek (potrawa). Rekonstr. na podst. litew. skilándis. Jest to zapewne wyraz pokrewny formie żołądek, z zachowanym ruchomym s-. Por. szczółw.

*szczółw ż, D lp *szczółwiżołądek, wole. Hipotetyczny wyraz, odpowiadający litew. skil̃vis. Por. szczłądź.

szczwać, szczuję, szczuje, szczują, szczuj, szczwał, szczwany, szczwanieszczuć, podjudzać, popędzać, poganiać. Dziś odm. wyrównana szczuć, szczuje.

szedziwysiwy ze starości, sędziwy. Dziś błędnie przez skojarzenie z wyrazem sędzia.

szedź ż, D lp szedziszadź, siwy nalot na liściach. Dziś w jęz. liter. z błędną samogłoską według szady (p.). Dawniej istniała też inna błędna forma, sędź, przez skojarzenie z sędziwy (p. szedziwy).

szerść ż, D lp szerścisierść. Por. szorstki.

*szępagarść. Zachowane w płd.słow.

szłomhełm. Dawne zapoż. germ. szłom < *šelmъ < *xelmъ odnowione przez ponowne zapoż. z niem. Por. oszłom.

szmer, D lp szemruszmer. Wyraz współczesny pozbawiony wewnętrznych wymian ilościowych: szmer, szmeru, jednak wciąż szemrać.

*szuilewy, naganny moralnie. Por. szuja. Rodzimy odpowiednik zapoż. (wenet?) lewy.

szurzy, D lp szurzegobrat żony. Pierwotnie może szurza (odm. jak sędzia), szurzyn (forma zachowana we wsch.słow.). Istniało też zbiorowe szurza (jak bracia, księża). Wyszło z użycia, jak i inne wyrazy z terminologii rodzinnej.

szurzynażona szurzego (brata żony). Wyraz raczej efemeryczny, dziś zapomniany.

szwiec, DB lp szewcaszewc. Wyraz współczesny pozbawiony wewnętrznych wymian ilościowych: szewc, szewca.

*szwiej, DB lp *szwiejaszewc. Stara formacja BS (*šьvějь), zachowana w ros. i litew.

Ś

ściana, CMs lp ścienieściana. W wyrazie tym nastąpiło wyrównanie samogłoski (wciąż jednak ścienny).

*ściągiew ż, D lp *ściągwirzemyk do butów. Rekonstr. PS.

ściebłko, D lm śćbłek – 1. rzeczownik ździebełko, małe źdźbło, 2. przysłówek troszeczkę, ździebko. Dziś ort. fonetyczna, p. śćbło.

ścież (także: ścieże, ścieżaj) – drąg, wokół którego układa się stóg lub czop, na którym obracają się wrota. Dziś tylko na oścież.

ścieżka, D lm *śćżekścieżka. W wyrazie tym nastąpiło wyrównanie.

śćbło, D lm ściebłźdźbło. Dziś ort. fonetyczna, wyrównania i fałszywe e ruchome w odm.: źdźbło, źdźbeł.

*śćdza, D lm *ściedzścieżka. Zachowane w płd.słow., zob. *śćga (p.).

*śćga, D lm *ściegścieżka. Zachowane tylko zdrobnienie. W płd.słow. zachowana też forma z III palatalizacją: *śćdza (p.).

*śćkło, D lm *ściekłszkło. Dziś zniekształcone, z fałszywym e ruchomym w odm.: szkło, szkieł.

*śćlądz, D lp *śćlądza, D lm *śćlędzydrobna moneta, grosz, szeląg. Forma oboczna od sklądz, znana w staroruskim.

ślad, MsW lp śledzieślad. Dziś odm. wyrównana, por. śledzić.

ślaz, MsW lp ślezieślaz, malwa, także trawieniec (czwarta komora żołądka u przeżuwaczy). Dziś odm. wyrównana. PS *slězъ, związane z śliz, ślizki.

*śleziona, CMs lp *ślezienieśledziona. Dziś ma nieetymologiczne . Możliwa też postać słoziona, oboczność już w PS.

ŚlędzaŚlęża (góra i rzeka na Śląsku). Związana z nazwą Śląska, od etnonimu Silingów. Jest niewiarygodne, aby górę nazywać mokradłem, co najwyżej pierwotną nazwę góry zmieniono według mało zrozumiałego wyrazu pospolitego ślęża.

ślęganinaplucha. Zachowane w gwarach, błędnie łączone ze Śląskiem, por. prześlągły, ślęgnąć, ślęża.

ślęgnąćprzesiąknąć wilgocią, przemoknąć. Zachowane w gwarach, błędnie łączone ze Śląskiem, por. prześlągły, ślęganina, ślęża.

ślężamokradło. Zachowane w gwarach, błędnie łączone ze Śląskiem i Ślężą, które od etnonimu Silingów. Por. prześlągły, ślęganina, ślęgnąć, Ślędza.

śliz m, D lp ślizuśluz, szlam. Także śliź (p.). Dzisiejsza forma jest wynikiem kontaminacji dawnych śliz i słuz. Zob. ślizać, ślznąć.

*ślizaćgładzić, ślizgać. Rekonstr. PS, związane ze śliz, ślizki, ślznąć itd. Postać ślizgać jest ekspresywna.

*ślizić, *śliżę, *ślizi, *śliżą, *śliż, *śliził, *śliżeniesączyć z siebie wilgotną, lepką substancję. Rekonstr., por. ślizki, śliżeć, ślza, ślznąć.

ślizkiśliski. Ort. fonetyczna, por. śliz, ślizić, ślza, ślznąć.

śliznąć – p. ślznąć.

śliź ż, D lp śliziśluz, śliski nalot. Także śliz (p.). Przeniesione także na nazwę ryby, zob. śliż.

śliż m, D lp śliżaśliz (ryba). Stpol., ze *slizjь. Forma dzisiejsza może być rezultatem mazurzenia. Por. śliz, ślizki.

śliżeć, śliżeję, śliżeje, śliżeją, śliżej, śliżał, śliżeli, śliżeniestawać się śliskim, wilgotnym (o słoninie). Znane w stpol., por. ślizić, ślza, ślznąć.

ślósarzślusarz. Ort. fonetyczna. Wyraz jest zapoż. z niem. Schlosser.

ślubićzłożyć uroczyście przyrzeczenie. Stąd poślubić, ślub, ślubować.

*ślza, D lm *ślezłza. Formy w rodzaju ros. слеза wskazują na PS *slьza, podczas gdy pol. łza wskazuje na PS *slъza (zob. słza). Związane ze ślznąć.

*ślznąćwydzielać wilgoć, pokrywać się wilgotną, lepką substancją, stawać się śliskim. Zachowane w różnych jęz. słow., w stpol. wtórnie śliznąć.

śmiady, M. lm m-os. śmiedziśniady, smagły, ciemnobrązowy. Dzisiejsza postać jest zniekształcona (podobnie w cz.).

śmiercielny, f.kr. śmiercielenśmiertelny. Forma współczesna jest bohemizmem.

śniadaćzjadać, jeść. Z PS *sъnědati. Stąd śniadanie.

śnieść, śniem, śnie, śniedzą, śniadł, śniedli, śniedziony, śniedzieniezjeść. Znane w stpol. Dzisiejsza forma jest odnowiona.

śpiechpośpiech, działanie. Stpol.

śpiechemzaraz. Zachowane w dial.

śpieć, śpieję, śpieje, śpieją, śpiej, śpiał, śpieli, śpienieudawać się, dobrze rosnąć, dojrzewać; podążać, rozwijać się; zmierzać; śpieszyć się. Znane w różnych jęz. słow. i bałt. W stpol. wtórnie śpiać (odm. jak wiać). Zmiana znaczenia ‘dobrze rosnąć’ > ‘podążać’ taka sama jak w wypadku czasownika udawać się.

*świdew ż, D lp *świdwidereń świdwa. Postać rekonstr. dla PS.

świekier, D lp świekraojciec męża. Wyparte przez teść. W stpol. znane też formy świekr, świokier, świokr (z nieprawidłowym przegłosem). Choć w scs. svekrъ, to polska forma z ruchomym -e- może pochodzić z rekonstr. PS *svekъrъ, na które wskazywałyby dane z innych jęz. (< IE *sweḱuro-). W takim wypadku forma svekrъ z zanikiem jeru (i polskie oboczne świekr) skrócona wskutek częstości użycia i analogii do formy żeńskiej, p. świekrew.

świekrew ż, D lp świekrwiświekra, matka męża. Wyraz uprościł się, a następnie zaniknął w związku z uproszczeniem terminologii rodzinnej, wyparty przez teściową. Zob. swatew.

*świeniebez, prócz, precz. Zachowane w scs. i strus., także w skróconej formie, p. śwień.

*świeni ż. – siostra żony. Odm. jak bogini. Zrekonstr. na podst. litew. svainė, p. świeść.

*świeńbez, prócz, precz. Forma skrócona, zachowana w scs. i strus., p. świenie.

świepiot, Ms lp świepieciedziupla dzikich pszczół, barć. Znane w stpol. i ros., o niejasnej etymologii.

*świerdzieł, D lp *świerdłaświder. Wyraz współczesny zniekształcony (zapewne bohemizm).

świerzep – 1. koń, stadnik, ogier, 2. rzepak (Brassica napus) lub rukiewnik wschodni (Bunias orientalis). W znaczeniu 1. w stpol. także świerzepiec. W znaczeniu 2. znana jest forma świerzop z błędnym przegłosem. Pierwotnie oznaczał prawdopodobnie dzikie zwierzę, nieudomowiona roślina. Część form słow. wskazuje na pierwotne *sverěpъ, część na *svirěpъ. Może wyraz złożony, którego pierwsza część związana z dawną nazwą konia (por. josw), skróconą w wyniku częstości użycia? Istniał też pokrewny przymiotnik, p. świerzepy.

świerzepaklacz. Znane w stpol.

*świerzepydziki, dziko rosnący, narwany, namiętny. Rekonstruowany na bazie strus.

świeść ż. – siostra żony. Termin słow., wyszedł z użycia, jak i inne nazwy pokrewieństwa. Zob. też paszenóg, świeni.

*świeść, *świecę, *świece, *świecz, *światł, *światła, *świetli, świecony, świecenieświecić. Zrekonstruowane na podst. litew. šviesti.

Świętowitnaczelny bóg w religii słow., zawiadujący Prawią (p.). Rozpropagowana postać Światowid to nazwa ruska, zepsuta. Nazwa pochodzi od wyrazów święty (pierwotnie także ‘potężny’) i wit ‘pan’.


Ramka nadrzędna