Artykuł został opublikowany także na witrynie eioba.
Wersja z 2021–03–28

I

ić, idę, idzie, idą, szedł, szła, szli, *idzienie ~ *icieiść. Stara forma bezokolicznika zastąpiona przez iść jeszcze w średniowieczu. Odsłownik icie teoretyczny, prawdopodobna jest jednak także druga forma idzienie (dziś rzadkie iście).

igojarzmo. Stpol., zachowane w nazwie miejscowości Igołomia.

igra, D lm igrgra. W formach z początkowym *jь- obserwujemy wahania. Dziś fałszywe e ruchome.

igraczgracz. W formach z początkowym *jь- obserwujemy wahania.

igraćgrać. W formach z początkowym *jь- obserwujemy wahania.

ikra, D lm ikr – 1. ikra, 2. kra. W formach z początkowym *jь- obserwujemy wahania. Dziś fałszywe e ruchome.

ilem, D lp ilmuwiąz szypułkowy, limak. Dawna nazwa, zachowana w ros. Być może forma limak jest rezultatem wahania nagłosowego *jь-, por. lem.

imie – p. jąć.

imieć, imam, ima, imają, imiej, imiał, imieli, imiany, imieniemieć. Czasownik niereg. już w PS. W czasie teraźniejszym także możliwe formy oboczne *imiem, *imie, *imieją (jak umiem). W formach z początkowym *jь- obserwujemy wahania. Zanik i- można uznać tu za rezultat częstości użycia.

*irpajama, głęboka górska dolina. Zapoż. przedsłow., por. Irpa, Irpica – rzeki w basenie Desny. W formach z początkowym *jь- obserwujemy wahania, dlatego w różnych dialektach słowiańskich istnieją warianty rapa, ropa, rupa, grapa, gropa.

iskra, D lm iskriskra, skra, iskierka, skierka. W formach z początkowym *jь- obserwujemy wahania. Dziś fałszywe e ruchome.

istba, D lm istebizba, pokój. Stare zapoż. łacińskie, do ogólnosłow. postaci *jьstъba. W postaci współczesnej izba widać zanik jeru (*istba), upodobnienie spółgłosek (*izdba) i uproszczenie grupy spółgłosek. W D lm oczekiwana forma isteb została wyparta przez analogiczne udźwięcznione izdeb, widoczne wciąż w zdrobnieniu izdebka. Współczesny D lm izb jest całkowicie sztuczny. W dial. zachowana też postać zba, zdba < *stba.

istyprawdziwy. Dziś tylko iście, zaiste.

iścinaprawda. Zachowane w ros.

iwiór, D lp iwioru, Ms lp iwierzewiór. Dziś bez alternacji i bez początkowego *jь-.

J

jadaćbadać, węszyć. Znane w stcz., pierwotnie czasownik wielokrotny, zob. jaść.

*jagajagoda. Forma bez przyrostka w słow. niezachowana, ale w litew. úoga.

*jagnbaranek, jagnię. Zapoż. wenet., od którego dziś jagnię.

*jagniec, D lp *jagńcabaranek, jagnię. Zachowane w wielu jęz. słow.

jakojak. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

JakóbJakub. Dziś ort. fonetyczna, por. Kuba, zawsze pisane przez u.

*jarbaranek, jagnię. Rekonstr., przypuszczalny dawny słowiański odpowiednik zapoż. (wenet.) jagnię.

*jaralato. Stąd jary. Rodzimy odpowiednik nowszego (zapoż?) lato.

jarkamłoda owca. Stpol.

jarośćsrogość, surowość, wściekłość, szaleństwo, obłęd. Zachowane w ros.

*jars, MsW lp *jersie – p. wars.

jarysrogi, surowy, wściekły, szalony. Zachowane w ros.

*jaspas. Wyraz pol. ze stpol. pojas z przedrostkiem po-.

jasieńjesion. Zachowane w dial. Oboczna forma jasion.

jasion, MsW lp jasieniejesion. Dzisiejsza forma zapoż. z dial. z wyrównaniem, zachowane też oboczne jasień.

jasny, jeśniejszyjasny, jaśniejszy. Alternację samogłosek usunięto.

jastrząb, D lp jastrzębajastrząb. Dziś odm. miękka według gołąb.

*jaść, *jadę, *jadzie, *jadą, *jadź, *jadł, *jadli, *jadziony, *jadzeniebadać, węszyć. Pokrewne litew. úosti ‘czuć zapach’, por. jadać.

*jaszczerzycajaszczurka. Zapomniane i zastąpione nowym derywatem od jaszczur.

*jaszczór, D lp *jaszczora, Ms lp *jaszczerzejaszczur. Dziś ortografia fonetyczna i brak wymian w odm.

*jatostado, ławica. Zachowane w s-ch. i w dial. ros.

Jawia ż, D lp Jawiświat rzeczywisty w mitologii słow., rządzony przez Pioruna lub Swaroga (p.). Wymowa [javja] i ort. Jawii nieetymologiczne (błędne), por. Nawia i Prawia.

jawićpokazywać. Dziś już tylko książkowe jawić się ‘pokazywać się, stać się widocznym, być postrzeganym’ oraz derywaty, np. zjawić się, wyjawić, objawić.

jawiejawnie, otwarcie, w rzeczywistości. Zachowane w wielu jęz. słow., w pol. tylko na jawie, jako przeciwieństwo we śnie.

*jazja. Dzisiejsza postać skrócona wskutek częstości użycia. Zaświadczone w innych jęz. słow.

*jazakoza. Wyraz zapomniany, w słow. zachował się tylko derywat jaźno oraz nazwa ryby jaź, pierwotnie oznaczeniu kozioł.

jaźkozioł. Dziś tylko jako nazwa ryby.

*jaźnokozia skóra. Zachowane w scs. (azьno) i strus. Zob. też koża.

*jąć ż. – żona brata męża, jątrew. Pierwotna odm.: lp MW jąć (wcześniej jęci), DCMs jęcierzy, B jęcierz, N. jęcierzą, lm MBW jęcierze, D jęciór, C jęciorom, N. jęciorami, Ms jęciorach. Cała odm. rekonstruowana. Wyraz wcześnie przebudowany do postaci jątrew.

jąć, imę, imie, imą, imij, jął, jęła, jęli, jęty, jęciewziąć, chwycić (rękami), złowić. Dziś wtórne znaczenie zacząć, rzadko używane tylko niekt. formy.

jąć się (za coś) – zabrać się za coś / do czegoś.

jątrew ż, D lp jątrwiżona brata męża (żona dziewierza), także bratowa (żona brata) lub nawet synowa (żona syna), p. złew, snecha. Wyszło z użycia, jak i inne wyrazy z terminologii rodzinnej.

*jązew m, D lp *jązwiajęzyk. Pierwotnie rzeczownik o temacie na -ū-. Oczekiwany mianownik *języ został rozszerzony o przyrostek -kъ, skąd współczesna postać język.

jednakojednak. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

jedzin ż, jedzina, n. jedzinojeden. Dzisiejsze formy skrócone wskutek częstotliwości użycia.

jedziniecodyniec, samotny dzik. Wyraz współczesny jest rutenizmem.

jedziny ż, jedzina, n. jedzinejedyny. Dzisiejsze formy stwardniałe wskutek częstotliwości użycia.

jedziństwojedność, zjednoczenie, związek. Zachowane w stpol.

jenotylko. Dziś archaiczne. Wyraz pochodzi z jedno, skróconego wskutek częstości użycia.

jezioro, Ms lp jezierzejezioro. Alternację o : e w odm. usunięto tutaj, jak i w niemal wszystkich innych wypadkach.

*jeżdżaćjeździć wiele razy. Rekonstruowany czasownik częstotliwy do jeździć w znaczeniu ‘poruszać się bez wyraźnego celu’ (np. jeździć po okolicy). Por. chadzać, latywać, naszać, ważać.

*josw, MsW lp *jeświekoń. Wyraz nieznany w słow., rekonstr. w oparciu o łac. equus, gr. hippos, skr. aśva-. Może ślad po nim zachował się w świerzep?

*justrojutro, rano, o świcie. Dzisiejsza postać jutro jest uproszczona w wyniku częstości użycia. W staropolskim zaświadczona jest forma justrzejszy.

jużejuż. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

*jużyn lub *jużynaposiłek popołudniowy, obiad, kolacja. Zachowane w słwń., ros. itd.

K

k, *kie (+ C) – ku, do, w kierunku. Forma współczesna ku niereg., podobna jest też w słwc. Dziś niemal wyparta przez do (p.).

kalikakaleka. Stpol., współczesna postać jest prawdopodobnie rusycyzmem, wyraz jest zapoż. z jęz. turk.

*kanić, *kanię, *kani, *kanią, *kanił, *kanionyzapraszać. Zachowane w płd.słow.

kapicahabit. Stpol., spokrewnione z kapa.

*kaprato, co kapie, śluz z oczu. Znane w słwc. Stąd kaprawy, od kapać.

karcz – 1. pniak (z korzeniami). Stąd karczować. 2. kurcz. W formie współczesnej niereg. rozwój sonantu. Por. także Korczak (oczekiwana forma *Karczak).

*karczag lub *karczakgliniany garnek, korczak. Pożyczka turk., zachowana w scs. i stpol.

karczyćkurczyć. Współczesna forma niereg., z nietypowym rozwojem *kŭ- > ku (tak samo w przyimku ku, zob. k).

*kardostado. Zachowane w s-ch., słwń. i słwc., skąd też zapoż. kierdel.

*karnyz okaleczonym uchem. Znane z scs. (< PS *kъrnъ jь), a także z nazw osobowych i miejscowych w Bulli gnieźnieńskiej.

karpielbrukiew. Wyraz gwarowy.

*karprkarp. Por. cz. kapr, gr. kyprĩnos, ukr. ко́роп, bułg. крап, śdn karpe. Być może spokrewnione z pokrzywa, dawniej koprzywa (p.).

*karprzywapokrzywa. Por. cz. kopřiva, ukr. кропива́ i ros. крапи́ва, być może z PS *kъrpriva, p. karpiel oraz karp, cz. kapr.

*karsyskarlały, skarłowaciały. Zachowane w starych nazwach miejscowych.

*kartyszorstki, chropawy. Zachowane w starych nazwach miejscowych.

*karźnofutro zwierzęce. Zachowane w scs.

*kaszlkaszel. W wyrazie fałszywe e ruchome, z PS *kašljь (dlatego -š-, nie -s-). Dane bałt. nie są jednoznaczne: litew. kosulỹs obok łot. kâšļi. Forma z jerem kašьlь już w strus.

kaszlać, kaszlę, kaszle, kaszlą, kaszl, kaszlał, kaszlali, kaszlaniekaszlać, kaszleć, kasłać. Pierwotny typ odm. dziś zanika.

kawalec, D lp kawalcalos, wylosowany udział, drewno do losowania. Zapoż. dniem. (śdn kavele), także w postaci kabalec (niem. dial. Kabel). Późniejsze jest kawałek, w końcu kawał.

kazać, każę, każekazać, pierwotnie mówić, powiedzieć, por. kazanie, przykazanie, nakaz.

kazić, każę, kazipsuć, niszczyć. Czasownik kauzatywny od czeźć (p.), dziś raczej tylko dokonane skazić.

*kącaszałas, namiot, dom. Zachowane w płd.słow. i w dial. ros., z PS *kǫtja, związane z kąt. Pierwotnie oznaczało półziemiankę z piecem w kącie. Możliwe także kącia, kącka.

*kąciaszałas, namiot, dom. Zachowane w dial. ros., z PS *kǫtьja, związane z kąt. Możliwe także kącka, kąca.

kącinaświątynia pogańska.

*kąckaszałas, namiot, dom. Zachowane w dial. białorus., z PS *kǫtjьka, związane z kąt. Możliwe także kącia, kąca.

*kądła, D lm *kędełwłos. Dziś tylko kudły – zapoż. lub rezultat rozwoju PS formy obocznej (*kǫdъla ~ *kudъla). Od tego samego rdzenia kądziel, kędzior.

kądziel ż, D lp kądzieliprzędziwo nawinięte na przęślicy, przygotowane do przędzenia. Dziś właściwie niezrozumiałe. Od tego samego rdzenia kądła, kędzior.

*kąść, *kędę, *kędzie, *kędą, *kądź, *kądł, *kędła, *kędziony, *kędzieni, *kędzieniekąsać. Znane w bałt. (litew. ką́sti, kándu), w słow. wyparte przez formację odimienną (od kęs).

*kbieł, D lp *kiebłakubeł, wiaderko, jednostka ilości ziarna. Stare zapoż. germ., por. ros. кобел; dziś w użyciu nowsze kubeł i kibel. W stpol. znane w postaci gbeł.

*kczycawarkocz, kitka włosów. W stpol. zaświadczona postać kszczyca (por. pszczoła zamiast bczoła). Od *kъčica, pokrewnego z *kyka, zob. kika.

kędy, *kęda, *kędzie, *kęduskąd, którą drogą. W różnych jęz. słow. zaświadczone różne formy. Znaczenie ‘skąd’ do dziś w dial., poza tym także ‘gdzie’, ‘dokąd’, ‘którędy’, ‘gdziekolwiek’.

kędzierzczłowiek z kędzierzawymi włosami; koń z kędzierzawą grzywą lub ogonem. Stpol., przyjmowało także znacznie ‘kędzior, lok, kosmyk włosów’. Zob. kędzior.

kędzior, Ms lp *kędzierzelok. Słowo mało zrozumiałe, odm. wyrównana. Od tego kędzierz, kędzierzawy, por. też kądła, kądziel.

kępinajeżyna. Znane w płd.słow., od kępa.

kidać, kidam, kidarzucać. Zachowane w wielu jęz. słow.

*kie – p. k.

kiegdykiedy. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

*kiełkbiodro. Por. bułg. kъlk. Stary odpowiednik zapożycz. biodro.

kiełp, D lp kiełpiałabędź. Zachowane w dial. i w nazwie miasta.

kierz, D lp krza – krzak, krzew.

kijkij, drąg, młot. Kiedyś znaczenie szersze niż dziś, zachowane w niektórych jęz. słow., związany z kuć.

kikarodzaj fryzury z okrężnym warkoczem (u zamężnej kobiety). Zachowane w strus. i w dial. ros. Wyraz pokr.: kczyca.

kląść, *klęsę, *klęsie, *klęsą, kląsł, klęsła, klęśli, *klęsiony, *klęsieniestawać się wklęsłym, przestać być nabrzmiałym. Dziś zmieszane z inch.: klęsnąć, klęsnę, klęśnięcie.

kleć ż. – spiżarnia. Por. klatka.

*klewrzot, Ms lp *klewrzeciewspółsługa. Znane w scs, zapoż. z łac.

*kludzićczyścić, porządkować, sprzątać. Zachowana w kilku językach słowiańskich forma oboczna do chludzić (p.).

*klukiew ż, D lp *klukwiżurawina. Znane w różnych jęz. słow.

kładziwomały młotek. Znane w cz., słwc., słwń., s-ch.

kłaść, kładę, kładzieniekłaść. Dzisiejszy odsłownik kładzenie nieetymologiczny.

kłobuk – rodzaj nakrycia głowy, kapelusz filcowy. Dziś słowo mało zrozumiałe.

*kłodziądz, D lp *kłodziądza, D lm *kłodziędzystudnia. Zapożyczone z germ., por. ros. колодец, колодязь. W rekonstr. zachowanie samogłoski jak w pieniądz.

*kłokól, D lp *kłokolukąkol, roślina o kwiatach w kształcie dzwonu. Już w PBS nastąpiła dysymilacja *kalkal- > *kankal-, ale obok tego zachowała się postać pierwotna, por. kłokół.

*kłokół, D lp *kłokołudzwon. Por. ros. kolokól.

kłóć, kolę, kole, kolą, kól, kłół, kłóty, kłóciekłuć. Dziś ort. fonetyczna i nowa odm. kłuć, kłuję.

kłtaćłykać. Zob. głtać.

kmotra, D lm kmoterkuma, matka chrześniaka lub chrześnicy, albo matka chrzestna syna, córki, chrześniaka, chrześnicy. Zapoż. z łac. commater, do niego dorobiono formę męską kmoter (p.). Postać kumotra ma niereg. wokalizację słabego jeru, od niej utworzono kuma.

kmoter, D lp kmotrakum, ojciec chrześniaka lub chrześnicy, albo ojciec chrzestny syna, córki, chrześniaka, chrześnicy. Postać kumoter z wokalizacją słabego jeru, od niej utworzono kum.

*kniądz m, D lp *kniędzaksiądz. Pierwotne znaczenie: władca, książę, kniaź, por. ros. князь. W wyrazie tym nastąpiła niereg. dysymilacja.

*kniążę n, D lp *kniążęciasyn władcy. Pierwotnie rodzaj nijaki i reg. Odm. W wyrazie tym nastąpiła niereg. dysymilacja.

*knięga, D lm *kniągksięga. W wyrazie tym nastąpiła niereg. dysymilacja. Pierwotnie prawdopodobnie *kniga, a właściwie blp *knigy.

kobyłakoń, klacz. Nowsza nazwa, zapożyczona z tego samego źródła, co łac. caballus.

kociec, D lp kojcakojec. Dziś odm. wyrównana. Wcześniej D koćca. Słowo kot- może być pochodzenia germ. lub irań. (wówczas imiesłów od czasownika kan- ‘kopać’).

kocieł, D lp kotłakocioł. We współczesnym wyrazie drugie -o- w mianowniku jest nieetymologiczne, gdyż wywodzi się z jeru, który nie powinien był ulec przegłosowi.

kokosz m, ż. – kogut, kura. Zachowane w dial.

kolano, Ms lp koleniekolano. Dziś odm. wyrównana.

kole – p. kłóć.

koło, M. lm *kolosa (odm. jak niebo, p.) – koło. Dziś odm. według zwykłego typu, śladem dawnego modelu jest kolasa.

*komnarz, *komonarzhodowca koni. Zachowany jako konarz (p.).

*komń, *komońkoń. Współczesna nazwa zmieniona wskutek częstości użycia, stara forma zachowana w wyrazie komonica (nazwa rośliny). Wyraz ten jest starszym odpowiednikiem zapoż. (wenet.) kobyła (p.).

konarzhodowca koni. Przetrwał w nazwach miejscowych Konary. Wcześniej komnarz, komonarz.

koprzywapokrzywa. W wyrazie tym zaszła niereg. przestawka (por. Koprzywnica), jednak i to chyba nie jest pierwotna forma, p. karprzywa.

korab, D lp korabiastatek. Niemal zapomniane, głównie używane jako nazwa dawnych statków.

kośba, D lm kosiebkośba, koszenie. Niemal zapomniane, dziś z wyrównaniem w odm. (ale e w D lm etymologiczne jako ślad po jerze). Z przyrostkiem -ba, por. brońba, gańba.

*kowaczkowal. Znany w innych jęz. słow.

kowarzkowal. Znany w innych jęz. słow. U nas wyraz przetrwał w nazwie miejscowej Kowary.

kozieł, D lp kozłakozioł. We współczesnym wyrazie -o- jest nieetymologiczne, gdyż wywodzi się z jeru, który nie powinien był ulec przegłosowi.

koża, D lp kóżskóra (kozia). Zachowane w wielu jęz. słow., por. kożuch. Zob. też jaźno.

kół, D lp kołazaostrzony pal, sztacheta, kołek. Stąd ostrokół, kolec.

*kówczegpudełko, szkatułka. Pożyczka awarska zachowana w scs. kovъčegъ.

*krcha, D lm *krechodrobina, okruszyna. Stąd krzta, krzyna (< krszyna). Związane z kruszyć, kruch (p.).

*krcheć ż, D lp *krechcikrzta, odrobina. Por. ros. кро́хоть.

*krechta, D lm *krchetodrobina. Dzisiejsza postać krzta z wyrównaniem w temacie.

kret, D lp krtakret. Dziś odm. wyrównana.

kromoła, D lm kromółprzewrót, rewolta, rebelia. Zapomniane.

kropia, D lm kropikropla. Forma z -l- epentetycznym dial. lub zapoż. W stpol. forma reg.

*krów, D lp *krowu – dach. Przypuszczalna pożyczka celtycka, zachowane w ros. Wiązane też z kryć.

krszynaodrobina, okruszyna. Dziś krzyna. Por. krcha, kruch.

krtyka – p. grtyka.

*kruchchleb. Wyraz zachowany np. w słwń., związany z kruszyć.

krzasło, Ms lp krześlekrzesło. Dziś alternacja samogłoski usunięta z odm.

krzeczny, f.kr. krzeczengrzeczny, pierwotnie odpowiedni, dobry, nadający się do czegoś (k rzeczy). W formie współczesnej niereg. udźwięcznienie.

krzest, D lp krzstuchrzest, krzyż. Drugie znaczenie dziś niezachowane. Forma współczesna upodobniona do późniejszego zapoż. Chrystus, pisownia chrztu nieetymologiczna.

krzciukkciuk. Związane z chrzcić, zachowane w dial.

krzosać, krzeszę, krzesze, krzeszą, krzosał, krzosała, krzosali, krzosaniekrzesać. Dziś odm. bez alternacji samogłoskowych.

krzydłoskrzydło. Oboczność 0- : s- jak w kora : skóra, już od czasów PIE.

krzywykrzywy, naganny moralnie, zły moralnie. Zapoż. wenet. odpowiadające rodzimemu szui.

kszeksięże. Stpol. skrócenie wskutek częstości użycia, dziś zapomniane, p. kniądz.

ktosiktoś. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

*kucić, *kucę, *kuciczynić coś, grzebać w czymś, krzątać się. Od tego skucić, skutek, kutać (p.).

kurkogut. Ogólnosłow., u nas także znane.

*kurew ż, D lp *kurwikura, kurwa. Postać rekonstr. dla PS.

*kuropeć m, D lp *kuropciakuropatwa. Zachowane w dial. ros., por. kuroptew, pta. Pierwotnie temat na -i-.

kuropetwakuropatwa. Stpol., z dwoma -e- ruchomymi, por. kuropeć, kuroptew, pta.

*kuroptew ż, D lp *kuropetwikuropatwa. Dziś rutenizm, który wyparł stare kuropetwa (XV w.), z dwoma -e- ruchomymi, por. kuropeć, pta.

*kutaćczynić coś często. Od kucić (p.).

*kuźniec, D lp *kuzieńca – kowal. Por. kuźnia. Wyraz zachowany w ros., choć bez wymian samogłoskowych.

kwiść, *kwtę, kwcie, kwtą, *kwcij, kwitł, kwitła, kwitli, *kwcieniekwitnąć. Dziś formy inch. kwitnie, kwitnienie obok kwitnięcie.

*kwtnąć, *kwtnę, *kwtnie, *kwtną, *kwtnij, *kwtnął, *kwtnęła, *kwtnęli, *kwtnieniezakwitać, kwitnąć. W gwarach zachowane kwnąć, kłwtą. Dzisiaj dawny czasownik prosty kwiść i inch. kwtnąć zmieszały się i mają we wszystkich formach wstawione -i- według kwitł.

L

*lanobalenistwo. Zachowane w niekt. językach słowiańskich

*lany, m-os. MW lm *lenileniwy. Forma o prostszej budowie, zachowana w niekt. językach słowiańskich.

*laskliść. Rekonstruowane (PS *lěskъ), odpowiada formom bałt. (litew. laĩškas, láiškas ‘liść’). Od tego prawdopodobnie leszczyna.

latośtego roku. Forma niemal zapomniana, analogiczna do dziś, które niereg. zamiast *dnieś (p.).

*latywaćlatać wiele razy. Rekonstruowany czasownik częstotliwy do latać w znaczeniu ‘przemieszczać się w powietrzu bez wyraźnego celu’ (np. latać po okolicy). Por. chadzać, jeżdżać, naszać, ważać.

ląc, lęgę, lęże, lęgą, lęż, lągł, lęgła, lęgli, lężenieskładać jaja, także: rozmnażać się. Dziś zmieszane z inch.: lęgnąć, lęgnę, lęgnie, lęgną, lęgnij, lęgnięcie (starsze lęgnienie), zanikające, pozostały zalęgnąć się (np. o robactwie), wylęgnąć się (wykluć się, opuścić jajo).

*ląc, *lękę, *lęcze, *lęką, *lęcz, *ląkł, *lękła, *lękli, *lęczeniestraszyć. Odm. zmieszała się z inch.: lęknę, lęknij, lęknięcie, w użyciu były głównie formy zwrotne, które obecnie wyszły praktycznie z użycia. Pozostały złożenia: zląc się = zlęknąć się, przeląc się.

ląc się, lęże sięzostawać zapłodnionym (o jaju), wykluwać się z jaja (o pisklęciu), pojawiać się (o robactwie). Dziś raczej lęgnąć się, lęgnie się.

ląc się, lęknie siębać się, kulić się ze strachu. Zob. ląc.

*lągiew ż, D lp *lągwiżaba. Znane w pewnych jęz. słow. (por. ros. лягушка).

*lechagrządka. Występuje w s-ch., z PS *lěxa.

lecieństwowolność.

*leczba, D lm *leczebkuracja, leczenie, medycyna. Występuje w scs. lěčьba. Podobnie jak w innych wyrazach tego typu, w D lm powinno być e ruchome jako ślad po jerze.

*lećmożna, wolno. Związane ze stpol. lecieństwo, zachowane w ros. dial.

legkilekki. Dzisiejsza ort. jest fonetyczna, por. też lżejszy z wymianą g : ż.

lejba, D lm lejeblanie, ulewa, ulewny deszcz. Z przyrostkiem -ba, niemal zapomniane, bez etymologicznego -e- ruchomego. Wyraz lejba ‘obszerna sukienka’ jest całkiem innego pochodzenia.

*lem, D sg *lmuwiąz. Zapewne zachowany tylko derywat limak z niereg. rozwojem jeru. Zob. ilem.

lepakzaś, natomiast. Znane w stpol, p. pak.

lepyładny, dobry. Zachowany st. wyższy lepszy.

leszczynaleszczyna, pierwotnie chyba listowie. Zob. lask.

leść ż, D lp lścipodstęp, oszustwo, obłuda, przebiegłość, chytrość. Zachowane w stpol. Zapoż. z goc. Od tego przymiotnik lściwy.

lewylewy, naganny moralnie, zły moralnie. Zapoż. wenet. odpowiadające rodzimemu szui.

leźć, lazę, lezie, lazą, leź, lazł, leźli, lezienieiść, leźć. Dziś wyrównano odm.: lezę, lezie. Zob. też znaleźć.

lęcasoczewica. Stary wyraz słow., z *lętja.

*lgobalekkość. Zachowane w niekt. jęz. słow.

licholiczba nieparzysta. Także m.in. zło, diabeł, stare znaczenie do dziś w grze w cetno (p.) i licho.

liczba, D lm liczebliczba, pierw. liczenie. Dziś odm. wyrównana, ale ruchome e w D lm etymologiczne, jako ślad po jerze.

limakwiąz szypułkowy. Dziś rzadko używane. Dawniej określany nazwą ilem (p.).

liniećmarnieć, tracić siły. Znaczenie współczesne ‘zmieniać sierść, tracić włosy’ jest wtórne.

*linycienki, słaby, giętki. Rekonstr., stąd linieć.

listliść, list. Dzisiejsza forma liść jest utworzona wtórnie od liście (p.).

liście n, D lp liścialistowie. Rzeczownik zbiorowy to liście przejęto jako lm te liście, a następnie dorobiono wtórne ten liść.

lnąć, lnę, lnie, lną, lnij, lnął, lnęła, lnęli, lnienielgnąć, grzęznąć, przylepiać się. W formie współczesnej -g- nieetymologiczne. Pokrewne lpieć (p.).

lot, D lp lotu, MsW lecielot. Dziś alternacja o : e usunięta.

lód, D lp lodu, MsW ledzielód. Dziś wymianę o : e usunięto z odm., jak w większości wypadków.

lpieć, lpię, lpi, lpią, lpij, lpiał, lpieli, lpienieprzylegać, być przylepionym. Czasownik stanowy pokrewny lnąć (p.), znany w stpol.

lściwyprzebiegły, chytry, podstępny, obłudny. Zob. leść.

*lubew ż, D lp *lubwimiłość. Znane w scs., rozprzestrzenione także w ros.

luto: w wyrażeniu luto mi jestodczuwam przykrość, cierpienie, żal mi kogoś, współczuję. Stąd lutość (p.).

lutośćlitość. Wyraz współczesny jest pożyczką cz. Pierwotne znaczenie ‘srogość, surowość, wściekłość’. P. luty.

lutysrogi, okrutny, dziki, ostry, piekący, surowy. Zachowane w nazwie drugiego miesiąca.

Ł

łakać, łaczę, łacze, łaczą, łacz, łakał, łakali, łakaniełaknąć, być głodnym. Dziś zachowany tylko inch. łaknąć.

łaskałaska, łaskawość, życzliwość, przychylność; miłość; pieszczoty, przymilanie się. Być może pierwotnie dwa odrębne wyrazy, jeden (zapoż?) związany ze szwedzkim älska ‘kochać’, a drugi z łasy, łaskotać, łaskać, łac. lascīvus ‘lubieżny’, ang. lust ‘żądza’.

łaskaćgłaskać; błagać, przepraszać, łagodzić. Związane z łaska, łaskotać.

*łaskardź ż, D lp *łaskardzipragnienie, żądza. Zachowane w scs. (rdzenie wyrazów łasy i serce).

łasyłakomy, chciwy, pożądliwy. Dziś zanikające. Zob. łaska.

łąk, D lp łękułuk, obłąk kuszy. Forma łuk jest bohemizmem, wcześniej broń tę określano słowem łęczysko. W stpol. istniał też wyraz łuk (p.) o innym znaczeniu.

Łekno, D lm *ŁkenŁekno, Łukno. Z PS *lъkъno. Jeżeli jednak PS *lъkno, wówczas spodziewane formy *Łkno, D lm Łekn. Dopełniacz lm praktycznie nieużywany, jak i w innych nazwach miejscowych. W formie Łukno niereg. wokalizacja jeru, por. k.

łeż ż, D lp łżykłamstwo, fałsz. Wyszło z użycia. Zob. łgać.

łeżka, D lm łżekłyżka. Prawdopodobnie już w PS istniały dwie formy *lъžьka i *lyžьka, obie znane w stpol. Także łga, łżyca, łyżyca.

łęk – p. łąk.

*łga, D lm *łegłyżka. Rekonstruowana postać PS, od której utworzono łeżka, łyżka, łyżyca, łżyca, a także łgiet.

łgać, łgę, łże, łgą, łżyj, łgał, łganiełgać, kłamać. Dziś nacechowane stylistycznie, ze zmienioną odm. łgać, łżę lub nawet łgam.

łgiet, D lp łegtakielnia. Poświadczony w dial. słowińskim derywat od łga ‘łyżka’.

*Łkno, D lm ŁeknŁekno, Łukno. Zob. Łekno.

łobzaćcałować. Zachowane w s-ch.

łocykasałata. Znane w stpol. Wyraz ogólnosłow., zapoż. z łac.

*łokiew ż, D lp *łokwikałuża, zbiornik wody. Znane w płd.słow. Wyraz IE, por. łac. lacus, gr. lákkos.

łoktek, D lp łokietkałokieć. Także o niskim człowieku ‘wielkości łokcia’. Wyraz z wymianami w temacie i przyrostku.

łótłut, jednostka ciężaru. Zapoż. germ. Dziś ort. fonetyczna.

łukczosnek, cebula. Stare zapoż. germ. (por. ang. leek). Wyraz o znaczeniu ‘broń miotająca’ brzmiał inaczej, zob. łęk.

łuna – pierwotnie księżyc. Por. w ros. i łac. Także Łuna, bogini księżyca, niekiedy przedstawiana jako córka Charsa (p.). Zapożycz. (wenet.) odpowiednik rodzimego miesiąc, zob. też mieniesk.

*łużakałuża. Forma bezprzedrostkowa zachowana w niekt. jęz. słow.

łyst m, także łysta ż, łystwa ż, łysto n. – łydka. Wciąż w gwarach.

*łyś ż, D lp *łysiryś (gatunek z rodziny kotowatych). Poza jęz. słow. wszędzie *l-, np. gr. lynx. Rodzaj i odm. według innych jęz.

łytkałydka. Dziś udźwięcznione (w formie łydek).

*łyzgaćślizgać się po lodzie. Znane w dial. ros.

łyżew ż, D lp łyżwiłyżwa. Pierwotnie ‘przyrząd do ślizgania się po lodzie lub śniegu, narta, łyżwa’, także ‘płaskie czółno’. Rodzimy przykład rzeczownika o temacie *-jū-.

łyżycałyżka. Prawdopodobnie już w PS istniały dwie formy *lъžica i *lyžica, obie znane w różnych jęz. słow. Także łeżka, łga.

łże – p. łgać.

łży – p. łeż.

łżycałyżka. Prawdopodobnie już w PS istniały dwie formy *lъžica i *lyžica, obie znane w różnych jęz. słow. Także łeżka, łga.

M

macechamacocha. Forma współczesna z niereg. przegłosem, znana także w cz.

*maciorystary, dojrzały. Por. ros. matëryj. Postać oboczna do matory (p.).

*maczeć, *maczeję, *maczeje, *maczeją, *maczej, *maczał, *maczeli, *maczany, *maczeniewiedzieć, umieć, znać. Pierwotnie ‘badać przez dotknięcie’. Znane w jęz. bałt.

*maczyć, *maczę, *maczy, *maczą, *macz, *maczył, *maczony, *maczenieuczyć. Związane z maczeć i dalej z makać. Znane z jęz. bałt.

mać ż. – matka. Pierwotna odm.: lp MW mać (wcześniej maci), DCMs macierzy, B macierz, N. macierzą, lm MBW macierze, D maciór, C maciorom, N. maciorami, Ms maciorach. Później 3 osobne wyrazy o różnych znaczeniach: 1. mać, D maci, 2. macierz, D macierzy, oraz 3. maciora.

*mać, *mam, *ma, *mają, *mał, *mali, *many, *maniemachać, wywijać, dawać znaki. Czasownik machać jest ekspresywny. Por. majać, manąć, pomanąć, zamanąć.

*majać, *majam, *maja, *mają, *majał, *majali, *majany, *majaniemachać, wywijać, dawać znaki. Wtórnie od mać (p.). Por. majak, manąć, pomanąć, zamanąć.

majakznak. Później także ‘błędny ognik, strażnica, latarnia morska’. Por. mać, majać.

makaćmacać, dotykać. Znane w dial. Forma macać jest ekspresywna. Por. omacek.

*manąćmachnąć. Por. mać.

*mardamorda. Forma współczesna ma niereg. rozwój jeru lub jest rutenizmem.

mardaćmerdać. Forma współczesna jest dial. lub wykazuje rozwój niereg., mardać znane w stpol. Pierwotnie ‘kiwać, machać, migać’.

*markiew ż, D lp *markwimarchew. Postać z -ch- znana też w jęz. łużyckich.

marlina – p. mierlina.

marmeladamarmolada, konfitura z pigwy. Dziś -o- nieetymologiczne. Wyraz pochodzenia francuskiego, gdyby został zapoż. wcześniej, brzmiałby *mermelada, lub nawet *melmelada (ostatecznym źródłem jest grekołacińskie melimēlum ‘miodowe jabłko’).

*Marmorzana, CMs lp *Marmorzenie – postać rekonstr. w oparciu o dane jęz. słow., zob. Marzana.

marmór, D lp marmorumarmur. Dziś wyrównanie odm. i ort. fonetyczna.

*martew ż, D lp *martwimirt. Wyraz PS, resztki znane w strus. i słwń.

martwy, M. lm m-os. miertwimartwy. W formie mianownika lm m-os. nie powinno być przegłosu.

Marzana, CMs lp Marzenieboginka z religii słow., córka Wielosa, demon śmierci (i miłości, jak indyjska Kali?) i bogini zimy. Pierwotnie chyba Marmorzana (słwc. Mamuriena, Marmuriena), od rdzenia występującego w wyrazach śmierć, mór, a także w nazwach różnych bóstw indoeuropejskich, np. Marsa (Mars < Mavors < *Marmort-s, rzymski bóg płodności i wojny, znany także jako Marmor). Dziś imię Marzena (bohemizm bez przegłosu), wtórnie mieszane z Marzanna z Maria Anna.

mar|znąć, mar|znę, mier|znie, mar|zną, mier|znij, mar|znął, mar|znęła, mar|znęłi, mier|znieniemarznąć. Inch., dziś wyrównanie obu postaci w odm.: marznąć i mierznąć. Zob. też mierzić.

matorystary, dojrzały. Zachowane w scs., bułg. itd. Zapożycz. (wenet.) odpowiednik rodzimego stary, także w obocznej formie maciory.

*MchobórMuchobór (dzielnica Wrocławia). W znanej dziś formie niereg. wokalizacja słabego jeru, por. Łekno, k.

mdłoba – zob. medłoba.

mdły, f.kr. medł – zob. medły.

*mdzać, *mdzam, *mdza, *mdzałomdlewać, słabnąć. Zachowane w scs jako mъždati. Por. mdły, mdzieć, muść, mudzić, zemdzieć, zmudny.

*mdzieć, *mdzieje, *mdziałbyć słabym, zmęczonym. Zachowane w dial. ros. i scs. Por. mdły, mdzać, muść, mudzić, zemdzieć, zmudny.

*medłobasłabość. Zastąpione przez mdłoba wskutek niereg.j zupełnej redukcji jeru (*mъdьloba > *mъdloba), por. mdły zamiast medły.

medły, f.kr. mdziełsłaby, niewyraźny, nikły, zmęczony, obwisły. Dziś zmiana znaczenia: ‘bez smaku, powodujący mdłości’. Związane z mdzieć (p.). Forma współczesna powstała w wyniku całkowitej redukcji jeru (*mъdьlъ jь > *mъdlъjь).

*mermelada – p. marmelada.

miał, MsW lp mielemiał. Dziś temat wyrównany miał, miale.

miańba – forma z błędnym przegłosem, p. mieńba.

*miąz, D lp *mięzumiąższ. Zachowane w dial. słow. Współczesna postać miąższ jest wtórna, związana z przym. miąższy. Por. miązdra.

miązdramiazga (tkanka między łykiem a drewnem), miąższ. Zachowane w stpol. i w dial., związane z miąz (p.). Wyraz o niejasnej etymologii, zapewne związany z IE *mēms- ‘mięso’, ale wówczas -z- niejasne. Być może chodzi o zapoż. ital. (wenet.), por. łac. membrum < *memsrom ‘członek, część ciała’, z udźwięcznieniem -s- między -m- a -r- (które w łacinie zanikło, a w jego miejscu rozwinęło się w -b-).

miąższygruby, masywny, mięsisty. Znane w stpol. Por. miąz, miązdra.

*miechurpęcherz. Znane w płd.słow.

*mieć, *miem, *mie, *mieją, *miej, *miał, *mieli, *mienieśmieć, mieć śmiałość, mieć odwagę. Pochodny czasownik śmieć < *sъměti zawiera przedrostek *sъ- ‘dobrze’.

miedzymiędzy. Współczesna forma z niereg. unosowieniem, por. miedza. Zob. też czestować, piekny, teskny.

miedźwiedźniedźwiedź. Postać zaświadczona, stare złożenie *medv-ědь = miodojad. Zob. też tłacz, wars.

*mienieskksiężyc, miesiąc. Taką postać miałby rzeczownik miesiąc (p.), gdyby nie doszło do (niereg.j) przestawki spółgłosek. Wyraz ten bowiem wywodzi się od tematu *mēnes- rozszerzonego o zdrabniający przyrostek -ko-.

mień m, D lp mniamiętus (nazwa ryby Lota). Zachowane szczątkowo w nazwach miejscowych.

mieńba, D lm mieniebzamiana, wymiana. Z przyrostkiem -ba. Do niedawna znane jako miańba, z fałszywym przegłosem i bez -e- ruchomego.

miermir, pokój, spokój. Forma mir jest książkowym archaizmem, tj. zapoż. z okresu stpol.

*mierlinazwłoki. W XV wieku znany był wyraz marlina, z nieprawidłowym przegłosem.

*mierwew ż, D lp *mierwwigrząskie błoto. Rekonstruowane.

*mier|zieć, *mier|zieję, *mier|zieje, *mier|zieją, *mier|ziej, *mier|ział, *mier|zienieczuć wstręt, złość, obrzydzenie. Związane z mierzić w jego nowym znaczeniu.

mier|zić, mierżę, mier|zi, mierżą, mier|zij, mier|ził, mierżeniemrozić, ziębić. Dziś inne znaczenie: wzbudzać wstręt, złość, być może pod wpływem gockim. Jednak dawniejsze, PIE znaczenie jeszcze inne: powodować butwienie, gnicie, namakanie.

*mierźć, *mar|zę, *mier|zie, *mar|zą, *mierź, mar|zł, mar|zła, mier|źli, mierzieniemarznąć. Zmieszane z inch. marznąć (p.).

miesiącksiężyc, miesiąc. Z dawnego *mēsenko-, które z kolei ze starszego *mēnesko-, por. mieniesk. Rodzimy odpowiednik zapożycz. (wenet?) łuna (p.).

mieść, miotę, miecie, mieć, miótł, miotła, mietli, mieciony, miecienierzucać, miotać, wiać, zagarniać, sprzątać, czyścić miotłą. Odsłownik dziś nieetymologiczny, miecenie. Czasownik wychodzi z użycia.

*mięść, *miętę, *mięcie, *miętą, *miętł, *mięciony, *mięcieniemącić, mieszać, bełtać. Od tego czasownika utworzono wielokrotny mącić.

*miłobamiłość, upodobanie. Formacja z przyrostkiem -oba występująca w innych językach słowiańskich.

miń m, D lp miniamiętus. Postać oboczna do mień. Zachowane w nazwach miejscowych. Por. pisk, piszcz, zew.

miotła, CMs lp mietlemiotła. Alternację o : e w odm. usunięto tutaj, jak i w niemal wszystkich innych wypadkach.

miód, D lp miodu, Ms lp miedziemiód. Alternację o : e w odm. usunięto tutaj, jak i w niemal wszystkich innych wypadkach. Zob. też miedźwiedź.

mleć, mielę, miele, mielą, miel, mełł, mełła, mełli, mełty, *milciemielić. Stara odm. dziś tylko książkowa, mełty, mełcie już niepoprawne (zamiast nich: mielony, mielenie). Przegłos powinien wystąpić tylko przed zębową twardą, stąd *milcie jak milczeć, wilga, wilk.

*mlekoses, D lp *mlekossaosesek, ten, który ssie mleko. Dziś forma zmieniona pod wpływem ukraińskim (mołokosos), wyrównana i uproszczona do postaci młokos. Por. oses, ossek.

*mleść, *mlodę, *mledzie, *mlodą, *mledź, *mlódł, *mlodła, *mledli, *mledziony, *mledzienieprosić bóstwo. Rekonstr. na podst. litew. mel̃sti, meldžiù. Por. młodzić.

mleziwopierwsze mleko krowy po ocieleniu, siara. Do dziś znane w gwarach, zanikające, w nieetymologicznej postaci młodziwo. Zob. mleźć, mlozo.

*mleźć, *mlozę, *mlezie, *mlozą, *mleź, *mlózł, *mlozła, *mleźli, *mleziony, *mlezieniedoić, ssać. Rekonstr. czasownik pochodny od starej nazwy (słodkiego) mleka, mlozo (p.).

mlinmłyn. Oboczna, starsza postać, bliższa oryginałowi łac. molīnum, który zapożyczono.

mlost, MsW lp mleście (także młost) – naczynie na mleko. Stary, zachowany jeszcze do niedawna derywat od pierwotnej nazwy słodkiego mleka, p. mleźć, mlozo.

*mlozo, Ms lp *mleziemleko (słodkie). Dzisiejszy wyraz oznaczał mleko kwaśne. Rekonstr. w oparciu o różne dane słow. i IE, p. mleziwo, z alternacją e : o, dziś rzadką. Możliwe także *młozo, o *młozie, z innej postaci PS lub dial., podst. dla młost (p.).

*młodamodlitwa. Zob. modła.

*młodziec, D lp *młodźca (lub *młojca) – ktoś odważny, zaradny, bohater. Jęz. książkowy zna ukrainizm mołojec.

*młodzićprosić bóstwo. Pierw. czasownik wielokrotny od mleść (p.). Zob. modlić.

*młokiew ż, D lp *młokwiniezamarzające bagno. Polskie młaka jest zapoż. płd.

*młost – p. mlost.

młotkij, cep, młot. Pierwotne znaczenie pokazuje czasownik młócić. Zapoż. (wenet.) odpowiednik rodzimego kij.

*młotosłód. Zachowane w niekt. jęz. słow.

*młozo – p. mlozo.

młóćba, D lm młóciebmłócka, młócenie. Z przyrostkiem -ba.

modlićprosić bóstwo. Zamiast *młodzić, z *moldh-, z którego por. lit. meldžiu, orm. malthem ‘prosić’, het. malda(i) ‘ślubować, przyrzekać’, sgn meldon ‘powiadamiać’ (dziś melden, skąd pol. Zapoż. meldować).

modłamodlitwa, oddawanie czci bóstwu. Zachowane częściowo, por. na modłę, odprawiać modły. Pierwotnie młoda.

*mokiew ż, D lp *mokwi – 1. słota, deszczowa pogoda, 2. błotnista okolica, miejsce zalewane wodą. Pierwsze znaczenie zachowane w pol. dial. mokwa.

mołwa, D lm mółwmowa. Postać współczesna niereg. zredukowana wskutek częstości użycia.

mosiąg, D lp mosiągumosiądz. Postać bez III palatalizacji, zachowana w kaszubskim mosąg.

możdżew, D lp możdżewiamodrzew, wcześniej może także jałowiec. Obecna forma zniekształcona pod wpływem drzewo. W stpol. i dial. zaświadczone są postacie możdżel, możdżeń, możdżew, możdrzew, modrzej, modrzew. Związane z mózg II (p.).

*móc, *mokę, *moczesz, *moką, *mocz, mókł, mokła, mokli, moczeniemoknąć. Obecna odm. z formami inch.: moknę, moknij, moknięcie.

mółwićmówić. Postać współczesna niereg. zredukowana wskutek częstości użycia.

*mórew ż, D lp *mórwijagoda morwy. Wyraz znany w niekt. jęz. słow.

mózg I, D lp mózgumózg, także szpik kostny. Wyraz raczej niezwiązany z mózg II (p.). W litew. smãgenys, smẽgenys z zanikiem -z-, w skr. smajjan-, oba z ruchomym s-, z IE *mozgh- < *most-gh-.

mózg II, D lp mozgaguz, sęk, węzeł sieci. Dziś możdżeń ‘guz na kości, w miejscu, gdzie wyrasta róg’. Litew. mãzgas < IE mosgo- (por. stnord. mǫskvi ‘oko sieci’; -s- uniemożliwiło działanie reguły Wintera). Stąd możdżew.

mrokiew ż, D lp mrokwi – 1. chmura, 2. trzęsawisko. Pierwsze znaczenie zachowane w dial. śląskim.

mrów ż, D lp mrowimrówka. Dziś używane zdrobnienie i rzecz. zbiorowy mrowie. Por. muraw.

mrzeżasieć. Zachowane w różnych jęz. słow. i w stpol., w nazwach miejscowych (np. Mrzeżyno).

mrzonkamarzenie, które nie może się spełnić. Zapewne związane etymologicznie z marzenie, ale szczegóły niejasne. Poza polskim nieznane.

*mudzić, *mudzę, *mudzi, *mudzą, *mudź, *mudził, *mudzenietracić czas, zwlekać, marudzić, ociągać się. Od tego zmudny (p.). Zob. też mdły, mdzać, mdzieć, mudzić, zemdzieć.

*muraw m, D lp *murawiamrówka. Odpowiednik ros. muravéj. Por. mrów.

murzyn, M. lm murze, D lm mur lub murów, C lm muromMurzyn, Maur. Dziś odm. wyrównana do lp, por. obrzyn.

*muść, *mudę, *mudzie, *mudą, *mudź, *mudł, *mudzieniedrzeć, ćmić, strzykać, tęsknić. Zachowane w litew. maũsti, maudžiù. Por. mdły, mdzać, mdzieć, mudzić, zemdzieć, zmudny.

*mzda, D lm *miezdzapłata, wynagrodzenie. Zachowane w ros. jako wyraz archaiczny.

N

*nabodzaz, D lp *nabodzaza, Ms lp *nabodzezie – wiertło. Zapoż. goc., zachowane w stpol. w postaci niebozas.

naciot, MsW lp nacieciemąż siostry ojca lub matki. Wyraz znany w stpol., wg niektórych źródeł oznaczał męża siostry matki, ale odróżnienie naciota od pociota (p.) jest wątpliwe. W znaczeniu ‘mąż siostry matki’ zastąpił starszy termin posiół, dziś zachowany tylko w nazwisku Posioł.

*nadwrzedzićnadwyrężyć. Forma współczesna pochodzi z ros. Niedawno jeszcze jedyną obowiązującą postacią było nadwerężyć, wcześniej używano nadwerędzić, nadwereżyć i nadweredzić. Por. wrzód.

namiot, MsW lp namiecienamiot. Dziś odmiana wyrównana.

narzaz, Ms lp narzeziedanina dla bydła obliczana według nacięć. Wyraz znany w stpol., dziś zapomniany.

nasiono, Ms lp nasienie, D lm nasionnasiono. Dziś miejscownik nasionie, wyraz ten zmieszano jednak w lp z nasienie (o pierwotnie kolektywnym znaczeniu), stąd odm. nasienie, o nasieniu, nasiona, nasion.

nastatczyćnastarczyć, nadążyć. W jęz. współczesnym -r- niereg., por. stateczny, dostatek.

naszaćnosić wiele razy. Czasownik częstotliwy do nosić w znaczeniu ‘poruszać, przemieszczać coś bez wyraźnego celu’ (np. nosić po sąsiadach). Stosunkowo niedawno wyszedł z użycia. Por. chadzać, jeżdżać, latywać, ważać.

naw m, D lp nawiazmarły, trup. Zachowane w innych jęz. słow., m.in. staroruskim. Zob. Nawia, nyć.

Nawia ż, D lp Nawi, albo Nawie n, D lp Nawiamiejsce przebywania dusz zmarłych w mitologii słow., zarządzane przez Wielosa (p.), por. Jawia i Prawia.

*nawić, *nawię, *nawi, *nawią, *naw, *nawił, *nawienienużyć, smucić, martwić. Rekonstruowane, cz. unaviti ‘znużyć’, stlitew. nõvyti ‘męczyć’. Zob. naw, nyć, unyć.

nawiść ż, D lp nawiściprzyjaźń, sympatia, lubienie. Wyraz znany jeszcze nie tak dawno. Por. nienawiść.

*ncew ż, D lp *necwipodłużne naczynie z jednego kawałka drewna. Możliwa jest też postać pierwotna ńcew (p.).

*neale. Por. ros. no < PS .

*nęda, D lm *nądnuda. Por. nędza. Oboczność *ǫ ~ *u prawdopodobnie już od czasów PS.

*nic, *nikę, *nicze, *niką, *nicz, nikł, nikli, *niczenieniknąć, ginąć, zanikać, chylić się. Zaświadczone tylko niknąć, niknie, niknienie (dziś niknięcie).

nieboniebo. Dziś odm. nieetymologiczna nieba, niebie itd., jedynie w liczbie mnogiej zachowana dawna forma niebiosa (obok nowego nieetymologicznego nieba). Wzorzec bardziej zgodny z PS oryginałem zachowały jednak dwa inne typy rzeczowników nijakich: imię i cielę. Można więc odtworzyć pełną odm. (ze współczesnymi końcówkami, tj. bez tych, które były pierwotnie, np. -e w dopełniaczu): lp MBW niebo, imię, cielę, D niebiesia jak imienia, cielęcia, C niebiesiu jak imieniu, cielęciu, N. niebiesiem jak imieniem, cielęciem, Ms niebiesiu jak imieniu, cielęciu, lm MBW niebiosa, imiona, cielęta, D niebios, imion, cieląt, C niebiosom, imionom, cielętom, N. niebiosami, imionami, cielętami (starsze formy niebiosy, imiony, cielęty), Ms niebiosach, imionach, cielętach (starsze niebiesiech, imieniech, cielęciech). Zob. czudo, źleje.

nieboga, D lm niebógbiedaczka, nieboraczka, nieszczęśnica. Zob. niebożczyk, niebożec.

niebozasdrewniane wiertło. Zapoż. goc., zachowane w stpol. w postaci zniekształconej, zob. nabodzaz.

niebożczyknieboszczyk. Eufemizm, pierwotnie znaczyło ‘biedak’. Ort. współczesna jest fonetyczna, por. niebożec.

niebożec, D lp niebożcabiedak, nieborak, nieszczęśnik.

niechlujny, f.kr. niechlujennieuporządkowany, niedbały. Związane z chludzić, schludny (p.). Być może ze starszego niechludźny, z uproszczeniem grupy spółgłoskowej, por. jednak schludny z zachowanym d. Możliwe jednak, że w wyrazie tym zachowała się starsza postać rdzenia *xlju-j-, p. chluć.

niecić, niecę, nieci, nieciłrozpalać. Dziś wychodzące z użycia (od tego samego rdzenia podniecić, podnieta, zob. podniata). Jest to dialektalna forma słowiańska (pol., cz., słwń.), która zastąpiła wcześniejsze gniecić (p.).

niećwnuk stryja, wuja lub cioty. Takie znaczenie według Bańkowskiego; wyraz ten pierwotnie oznaczał: 1. potomek, 2. wnuk, 3. synowiec, bratanek lub siostrzeniec (przed wprowadzeniem tych terminów). Obok nieć zjawia się też oboczne nieść z dwojakim rozwojem pierwotnej grupy -pt-. W formie żeńskiej mamy stale -ś-, p. nieść.

niepeć ż, D lp niepciprzewidywanie złych następstw, brak ufności, nie żarty. Zachowane w dial. i stpol., związane z pwać, upwać, pewny, pytać.

*niepłódew ż, D lp *niepłódwikobieta niepłodna. Występuje w s-ch.

*nieść ż. – wnuczka stryja, wuja lub cioty (według Bańkowskiego), wcześniej potomkini, wnuczka, synowica, bratanica, siostrzenica. W rzeczywistości w tekstach stpol.ch tylko nieściora, jednak pierwotna odm. musiała być następująca: lp MW *nieść (wcześniej *nieści), DCMs *nieścierzy, B *nieścierz, N. *nieścierzą, lm MBW *nieścierze, D *nieściór, C nieściorom, N. nieściorami, Ms nieściorach. Zob. mać, dec.

*nieścierz – p. nieść.

nieściora – p. nieść.

*niktonikt. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

*nnieteraz, obecnie. Forma starsza od nynie (p.), z zachowaną krótką samogłoską, PS *nъně, IE *nu-.

noga, MBW lpdw dwie nodze, DMs lpdw dwu nogu, CN lpdw dwoma nogoma, MBW lm trzy nogi, D lm trzech nóg, C lm trzem nogom, N. lm trzemi nogami, Ms lm o trzech nogachnoga. Dziś formy dawnej liczby podwójnej zanikły, choć zachowały się częściowo w odm. niektórych innych rzeczowników oznaczających parzyste części ciała. Por. dwa, trzy, cztery, ręka, oko, ucho.

nótanuta. Zapoż. z fr. note. Ortografia fonetyczna.

nucićzmuszać. Znane w stpol., dziś tylko nęcić w innym znaczeniu, por. nyć, nawić.

nutabydło. Zapoż. goc., zachowane w scs.

nużenuż. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

*nyteraz, obecnie. Wyraz indoeuropejski (*nū, por. ang. now), często rozszerzany o -n-, por. łac. nunc, grec. nỹn, niem. nun, stpol. nynie.

*nyć, *nyję, *nyje, *nyją, *nyj, *nył, *nyciedoskwierać (np. o bólu zęba); narzekać, smucić się, tracić otuchę. Rekonstr. na bazie jęz. słow., związane też z nudzić. Pierwotne znaczenie marnieć, zamierać, por. naw. Zob. nawić, unyć.

nynieteraz, obecnie. Zastąpione przez nieetymologiczne ninie, które dziś wyszło prawie z użycia, p. nyniejszy.

nyniejszyobecny, teraźniejszy. Zastąpione przez nieetymologiczne niniejszy. Zob. nynie.

Ń

*ńcew ż, D lp *niecwi (lub *ncew, D lp *necwi) – podłużne naczynie z jednego kawałka drewna. Do dziś zachowało się tylko zdrobnienie niecka w znaczeniu przenośnym, oznaczającym formę morfologiczną terenu. Zachowane postacie w różnych językach słow. (np. cs. lm nъštvi, ros. dial. nočva) wskazują na PS *nъktji lub *nьktji, z formą tą mogą być związane gr. níptō, nízō ‘myję’, khérnips ‘naczynie do mycia rąk’, skr. niktá- ‘umyty’, IE *nikʷ-.


Ramka nadrzędna