Artykuł został opublikowany także na witrynie eioba.
Wersja z 2021–02–15

A

aboalbo. Mogło mieć też znaczenie a, i.

abowiemalbowiem. Zmiana formy była związana z wyparciem abo przez albo.

*acechoć, acz, aczkolwiek. Zachowane w scs. (), także jako ce. U nas tylko acz.

*aczyćobserwować. Od oko, por. zoczyć. Stąd dk obaczyć, zobaczyć i wtórne ndk baczyć.

*adpiekło. Wyraz znany w jęz. cerkiewnym, pochodzenia gr. (Hades). Także *adowny, *adowskipiekielny.

aliboalbo. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

andrót – p. onrót.

aniżeani nawet, ani nie. Znane było też skrócenie aniż. Dziś tylko aniżeli.

aże. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

B

*bacićuderzać, stukać. Zachowane w wielu jęz. słow., związane z bat. Por. batać.

*badlilekarz, uzdrowiciel. Jest w scs. i strus., z rzadkim przyrostkiem od rdzenia ba- zachowanego w baba, bajać, baśń. Por. badłować

*badłowaćleczyć. Obecne w scs. Por. badli.

*bagiew ż, D lp *bagwibagno, błotniste koryto wyschłej rzeki. Zachowane w ukr.

bagnię n, D lp bagnięciajagnię, owieczka. Znane w dial., być może z kontaminacji baran i jagnię. Stąd basia (zawołanie na owcę) i bazia.

*barbagno między wzgórzami. Zachowane w ukr. i dial. ros. Od tego nazwa rzeki Barycz. Zob. też bara, barzyna.

*barabagno, topielisko. Zachowane w płd.-słow. (skąd nawet gr. mpára). Prawdopodobnie wyraz przedsłowiański, występuje w nazwie rzeki Kolubara w Serbii. W okresie rzymskim Metubaris było nazwą międzyrzecza Sawy i Drawy. Zob. też bar, barzyna.

*barczećburczeć. Z niereg. rozwojem sonantu.

bardo n, Ms lp bierdziegrzebień tkacki, skaliste wzgórze. Do dziś podhalańskie berdy ‘dzikie skały’. Przeniesienie znaczenia takie samo jak w wyrazie grzebień.

*bardokiew ż, D lp *bardokwisałata. Zapoż. gr. znane w płd.słow. (*bьrdoky).

bargstóg, sterta. Znane w stpol., cz. i słwc., z *bъrgъ. Postulowana postać *bьrgъ dałaby *bierg, a jeśli barg, to z fałszywym przegłosem.

barlićśmiecić, brudzić. Znane z dial. Stąd barłóg.

*barnaryj, usta, warga. Zachowane w płd.-słow., pokrewne litew. burnà ‘usta’. Rodzimy odpowiednik zapoż. (wenet.) rydło.

*bar|zdyszybki. Poświadczone w brus., s-ch. i w litew. Poza tym zwykle tylko barzy.

bar|zobardzo. Pierwotne znaczenie: szybko. Rozwój z > dz zachodził niereg. w niekt. grupach spółgłosek, por. zwon.

bar|zyszybki, popędliwy, gwałtowny. Poświadczone w XV–XVI ww. Pierwotnie barzdy.

barzynabagno. Zachowane w pol. dial., a także w cz. bařina i słwc. barina, obok którego ciekawa forma bahurina ‘miejsce podmokłe’. Uwagę zwraca wymowa identyczna jak w wyrazie bażyna, pierwotnie o tym samym znaczeniu. Zob. też bar, bara.

*bataćuderzać, stukać. Zachowane w wielu jęz. słow., związane z bat. Por. bacić.

bawićprzebywać, bywać, być. Dzisiejsze znaczenie wtórne.

bażanbażant. Dziś dodane nieetymologiczne -t.

bażynabagno. Dziś zachowane jako nazwa bagiennej rośliny Empetrum sp. Uwagę zwraca wymowa identyczna jak barzyna. Pochodzi od bagno. Zob. też bar, bara.

*bczew ż, D lp *beczwibeczka. Zapoż. bawarskie, dziś używane tylko zdrobnienie.

bczoła, CMs lp bczelepszczoła. Dziś wyrównanie rdzennej samogłoski w całej odm., wstawienie sz dla ułatwienia wymowy i ort. fonetyczna.

bdry, f.kr. bedrczujny, rześki. Zachowane np. w ros. бодрый. Por. bdzieć.

bdzieć, bdzę, bdzi, bdzą, bdzij, bdział, bdzieli, bdzienieczuwać, nie spać. Zachowane np. w cz., w ros. (jako archaizm). Por. bdry.

bedniabalia, wanna. Zachowane w dial., związane z bednarz.

bełbełchywnętrzności wyciągnięte w całości z rozciętego brzucha. Dziś uproszczone do bebechy. Reduplikowane od bełch ‘brzuch’.

bełch, D lp bełchabrzuch bydlęcy; człowiek otyły, z dużym brzuchem. Znany do dziś w dial., spokr. z grec. phállos ‘członek męski’.

bełch, D lp bełchuwir na rzece. Znany do dziś w dial. Pierwotnie bełk, zmieszane z poprzednim.

bełchatyotyły, z wydatnym brzuchem. Od bełch w pierwszym znaczeniu.

bełchatypełen wirów. Od bełch w drugim znaczeniu.

bełchotaćbulgotać (o przepływającej wodzie). Jedna z wielu postaci, por. bełkotać.

*bełcz, D lp *bełczuwir na rzece. Ukr. bovč, w pol. dialektach także bełczak ‘kałuża’. Zob. bełk, bełch.

bełczećbulgotać (o przepływającej wodzie). Jedna z wielu postaci, por. bełkotać.

bełk, D lp bełkuwir na rzece. Znany do dziś w dial., także w postaciach bełch, bełcz. Stąd bełkotać, ze zmianą znaczenia. Ukr. bovč, w pol. dialektach także bełczak ‘kałuża’.

bełkaćbulgotać (o przepływającej wodzie). Jedna z wielu postaci, por. bełkotać.

bełkotaćbulgotać; mówić niewyraźnie. Dziś tylko w drugim, wtórnym znaczeniu. Znanych jest wiele innych podobnych postaci: bełchotać, bełczeć, bełkać, blekotać, bulgotać, bulkotać.

*bełn, MsW lp *bilnielulek. Z *bьlnъ, zachowane w płd.słow. Por. bilnika, bleń.

*bełnowaćszaleć. Z *bьlnovati (z przegłosem), zachowane w płd.słow. Por. bilnić.

*bezdna, D lm *bezdenbezdeń, otchłań. Por. biózdna z reg. rozwojem przedrostka.

*bezzakoniebezprawie. Z reg. rozwojem przedrostka byłoby biozakonie (p.).

biada, Ms lp biedziebiada, bieda. Forma bieda powstała z wyrównania do miejscownika.

*białobabiel. Znane w innych językach słowiańskich.

Białobóg, D lp Białobogajeden z bogów panteonu słow., uosobienie dobra, być może odpowiednik Swaroga (p.) w końcowym okresie religii słow. Antagonista Czarnoboga (p.).

białorzytkaptak z rodzaju Oenanthe. Nazwa pochodzi od białej barwy kupra, zob. rzyć.

biały, M. lm m-os. bielibiały. Dziś odm. wyrównana (biały : biali), wciąż jednak bielić, bielszy.

bias, Ms lp biesiebies, diabeł, zły duch. Dziś temat wyrównany do miejscownika: bies, biesie.

bidłodeska nabita gwoździami (np. element sań, okucie butów itd.). Znane w stpol., derywat od bić.

biebez (przyimek). Zob. bióz.

biedzićzmuszać. Dziś używany w innym znaczeniu. Zob. pobiedzić, ubiedzić.

*biergstóg, sterta. Zob. barg.

bierzwiono, Ms lp bierzwienie, D lm bierzwionbierwiono, belka. Zob. bierzwno, brzewno.

bierzwno, D lm bierzwienbierwiono, belka. w dial. słowiańskich także ‘most’. PS posiadał formy oboczne: *brьvьno, *bьrvьno i *bьrveno, skąd cz. břevno (podobne formy są w innych jęz. słow.), pol. bierzwno i bierzwiono (obie w stpol.). Przed wargową rz powinno się było zachować, por. wierzba. Zob. bierzwiono, brzewno.

*bierzycherold. Pożyczka z okresu awarskiego, *biritjь.

biesiada, Ms lp biesiedziemowa, rozmowa. Dziś zmiana znaczenia i temat wyrównany biesiada, biesiadzie. Także biesiadowaćrozmawiać.

*bieszczyślny, f.kr. *bieszczyślenniezliczony. Zachowane w scs., z asymilacją przyimka bioz (p.), od czysło (p.).

*bieśny, f.kr. *biesienopętany. Od bias (p.).

bieżeć, bieżę, bieży, bieżą, bież, bieżał, bieżeli, bieżeniepodążać, biec. Dziś archaizm.

*bilnićmylić. Z słow. *bьlniti, zachowanego w s-ch. búniti se ‘mylić się’. Por. bełnować.

*bilnikalulek. Zachowane w płd.słow. Por. bełn.

*biodra, CMs lp *biedrze, D lm *biódrdół, dziura w ziemi. Zachowane w dial. ukr. (‘dolina, bajoro’), niezwiązane z biodrem, ale z bóść, badać (pierwotnie ‘kopać’). Zob. ubiedrze.

biodro, Ms lp biedrzebiodro. Dziś temat wyrównany biodro, biodrze, ale być może biedrzeniec (nazwa rośliny), o ile nie od biodra.

*biozakoniebezprawie. Znane w scs., już tam z jednym -z-. Por. bie.

*biórła ż, D lm *biorełberło. Współczesna forma jest czechizmem, a jej rodzaj dopasowano do wyrazu jabłko, innego insygnium władzy królewskiej. W wieku XV używano także postaci berła, perła, piorło. Wyraz ten zapoż. z sgn ferala lub wprost z łac. ferula.

*bióz, *biozebez, beze. Przyimek z niereg. stwardnieniem i bez oczekiwanego przegłosu, co spowodowane częstością użycia (bez < *bъzъ zamiast bezъ). Scs. zachował nawet ślady przypuszczalnej starszej formy niezawierającej końcowego -z; w polskim oczekiwalibyśmy wówczas bie.

*biózdna, D lm *biozdenbezdeń, otchłań. Por. bióz. Możliwe też bezdna (p.) z niereg. rozwojem przedrostka.

bisior, Ms lp bisierzeperła. Dziś odm. wyrównana bez wymiany samogłosek i zmiana znaczenia: 1. ‘krzepnąca wydzielina niekt. małży’, 2. ‘tkanina wyrabiana w starożytności z nici z tej wydzieliny’, 3. ‘cienka tkanina na zasłony i suknie w dawnej Polsce, podobna do prawdziwego bisioru’.

*biud m. lub *biudo n. – drewniany talerz, naczynie, misa. Podobne wyrazy zachowane w scs. i w ros. (z epentetycznym -l-).

*blać, *bleję, *bleje, *bleją, *blał, *blali, *blaniebeczeć, pleść głupstwa. Zachowane w innych jęz. słow.

*bladobabladość. Znane w innych językach słowiańskich.

blady, M. lm m-os. bledziblady. Dziś z wyrównaniem samogłoski: bladzi.

*blądź ż, D lp *blędziprostytutka, pierwotnie błąd, nonsens, oszustwo. Zachowane w innych jęz. słow. Dzisiejsze bladź jest zapoż. z ros. блядь.

*bląść, *blędę, *blędzie, *blędą, *blądł, *blędła, *blędli, *blędzieniemówić głupstwa. Zachowane w innych jęz. słow., związane z błąd.

*blekbeczenie, także blekot (roślina trująca). Zachowane w innych jęz. słow.

blekotaćbeczeć (o owcy); bulgotać (o przepływającej wodzie). Jedna z wielu postaci, por. bełkotać.

*blenićzłościć, mieć halucynacje. Zachowane w dial. ros., por. bleń, blon, blonować, błonić.

bleńlulek czarny. W stpol. Dzisiejsze bieluń (inna roślina halucynogenna) jest zniekształceniem tego wyrazu. Por. bełn, blon.

*blesk, D lp *blskublask, błysk. Zachowane w stcz. Por. bliskać, blszczeć.

*bleść, *bladę, *bledzie, *bladą, *bledź, bladł, bledli, *bledzienieblednąć. Dziś zmieszane z inch.: blednę, blednięcie.

bliskaćbłyskać. Forma stpol., pierwotniejsza. Dzisiejsze błyskać jest rezultatem starej, zach.-słow. kontaminacji pierwotnych bliskoznacznych bliskać i łyskać. Por. blesk, blszczeć.

*bliz, blizo, blizu, *bliźblisko, w pobliżu. Formy stpol. i zachowane w niekt. jęz. słow.

*blizybliski, blisko położony, sąsiedni. Postać zachowana w niekt. jęz. słow.

*blknąćblaknąć. Dzisiejsza forma przekształcona według blady.

*blon, Ms lp blenielulek czarny. W stpol. zachowana postać ze stałym -e- (blen), bohemizm. Por. bełn, blenić, bleń, blonować, błonić.

*blonowaćszczebiotać, ćwierkać. Pierwotnie denerwować. Zachowane w stcz. blenovati (*beln-), por. blon.

blszczećbłyszczeć. W stpol. blszczenie, potem plszczenie, w dial. mazurzące psceć. Forma literacka według błyskać. Por. blesk, bliskać.

*bluść, *bludę, *bludzie, *bludą, *bludź, *bludł, *bludli, *bludziony, *bludzienieobserwować, patrzeć. Znane w jęz. wsch. i płd.-słow.

blwać, bluję, bluje, blują, bluj, blwał, blwali, blwaniewymiotować. Zachowane do niedawna. Mieszane z pluć (dawniej plwać, p.).

*błagi, M. lm m-os. *bładzybłahy, mierny, nędzny. Rekonstr. niepewna, nie wiadomo, czy dzisiejsze błahy (bohemizm) i błogi (p.) mają dwa źródła czy jedno.

*błcha, D lm błechpchła. Wyraz trudny fonetycznie, dziś przekształcony dla ułatwienia wymowy.

błeszka, D lm *błszekpchełka; także: gatunek babki. Dzisiejszy wyraz pchełka wtórnie utworzony, istnieje też płeszka i płesznik (gatunek babki).

błogaćbłagać. Postać współczesna jest bohemizmem, por. błogi.

błogibłogi, dobry. Rekonstrukcje niepewne, por. błagi.

*błoginidobroć. Zachowane w scs. (zgodnie z rozwojem płd. jako blagyńi).

błogo n, D lp błoga, D lm błógdobro. Dzisiejszy przymiotnik błogi ma nieco zmienione znaczenie, por. jednak błogosławić.

*błogodzieć ż, D lp *błogodzieciłaska. Z jęz. cerkiewnego, por. błogo i dziać.

*błonićzłościć, szaleć. Zachowane w s-ch., por. blenić, bleń, blon, blonować.

*błozinapoprzeczna belka, wałek pod głowę. Znane w s-ch. blàzina ‘wałek pod głowę, poduszka’, słwń. blazína ‘krokiew’, litew. balžíenas ‘belka poprzeczna (np. sań)’.

*błoznopoprzeczna belka. Zachowane m.in. w kaszubskim i w dial. ros. Związane z błozina.

*błożyć, *błożę, *błoży, *błożą, *błóż, *błożył, *błożyli, *błożeniebłogosławić, uszczęśliwiać. Zachowane w scs.

*błógiew ż, D lp *błógwiborowik. Znane w niekt. jęz. słow., PS *bolgy.

*błukiew ż, D lp *błukwipastwisko, nizina porośnięta trawą. Rekonstruowane.

bniec, D lp bieńcabniec (rodzaj rośliny). Jedyny wciąż notowany wyraz z wewnętrznymi wymianami ilościowymi (ale czy tak używany?).

*bodać, *bodamdźgać, przebijać, kłuć, bóść. Zachowane w wielu jęz. słow., od tego samego rdzenia co bóść, badać.

*bokiew ż, D lp *bokwibabka (roślina). Znane w różnych jęz. słow.

boleć, bolę, boli, bolą, ból, bolał, boleli, boleniechorować. Dziś zachowane głównie w 3. osobie (coś kogoś boli). Dawniej także boli czymś = choruje na coś.

*bolejwięcej. Ten PS i PIE rdzeń zachowany u nas tylko w imieniu Bolesław.

boleźń ż, D lp boleźnichoroba. Dziś archaizm.

*bolszywiększy. Zachowane w ros., por. bolej.

*bołabagno. Związane z biały i błoto, w słow. niezaświadczone, ale obecne w litew. balà.

bołądź, D lp *bołędziagołąb. Dziś tylko jako nazwisko, od litew. balañdis, które jest zapewne zniekształconą postacią z tego samego źródła, co pol. gołąb.

bora m, boraksiłacz, atleta. Forma bora zachowana w kaszubskim, por. też nieborak. Zob. bróć.

*bódel, D lp bódlacierń. Znane gł. w jęz. płd.-słow. Związane z bóść.

*bógdajbodaj, oby. Zaświadczone bogdaj, z dwukrotnym niereg. skróceniem (*bógdaj > bogdaj > bodaj) z powodu częstości użycia.

bóść, bodę, bodzie, bodą, bódź, bódł, bodła, bodli, bodziony, bodzieniebóść, kłuć. Obecnie zakres znaczeniowy ograniczony do kłucia rogami przez zwierzę, a imiesłów bierny i odsłownik nieetymologiczne (bodzony, bodzenie). Pierwotne znaczenie było związane z kopaniem w ziemi.

bótbut. Zapoż. z fr. botte, skojarzone z błędnie podzielonym wyrazem obuć, w którym ob- jest przedrostkiem, a -u- (a nie -bu-) rdzeniem.

bracia ż, D lp bracibrać, bracia (zbiorowo). Dziś forma bracia ma znaczenie liczby mnogiej wyrazu brat. Historycznie poprawne jest jednak ta bracia, a nie ci bracia. Pierwotna liczba mnoga od brat musiałaby natomiast brzmieć ci braci lub ci bratowie, tych bratów, tym bratom, tymi bratami, o tych bratach.

*bragabraha, słód, rodzaj piwa. Znane w zach.słow.

brakwesele. Związane z brać. Dzisiejszy wyraz brak ‘niedostatek, nieobecność czegoś’ całkiem innego pochodzenia (zapoż. z niem.).

bratbrat, także kuzyn. Dziś w liczbie mnogiej odm. wtórna, p. bracia. Istniała też druga forma, która mogłaby zachować się jako bratr, bratra, lm bratrzy, por. braterstwo, braterski.

brataniecsyn brata dla cioty. Stryj nazywał syna brata synowcem. Dziś bratanek. Zob. nieć.

bratanicacórka brata dla cioty. Stryj nazywał córkę brata synowicą. Zob. nieścierz.

bratr – p. brat.

*bratrzynażona brata, bratowa. Wyraz hipotetyczny, w rzeczywistości bratową nazywano jątrwią lub zełwą, mieszając w ten sposób ścisłe określenia pokrewieństwa (p.).

*brasoletkabransoletka. Wyraz pochodzi z fr. bracelet i pierwotnie nie zawierał n, które wprowadzono jako wypaczenie. Używano też postaci brazoletka, branzoletka.

brdnąćbrnąć. Dziś zanik d w złożonej grupie spółgłosek.

*breń ż, D lp *brnizbroja. Por. scs. brъnję, ros. bronь, bronja ‘kolczuga’. W stpol. wyparte przez broń pochodzenia wsch.-słow. i zmieszane z broń ‘oręż’ < ‘walka’ od bróć. Także brnia.

*breść, D lp *brściapąk drzewa lub krzewu. Znane w wielu jęz. słow.

*brkaćrzucać. Znane w innych jęz. słow. (*brъkati). Por. brsać.

*brknąćrzucić. Jednokrotny odpowiednik brkać.

*brnia, D lm *breńzbroja. Pierwotna forma, zap. z germ., zmieszana z broń, p. breń.

brodło, D lm bródłstóg siana. Znane z gwar. W innych jęz. słow. także znaczenia ‘tama’, ‘fortyfikacja’. Istnieje też postać bródło.

broić, broję, broi, broją, broił, brojony, brojenie – 1. być ostrym, robić coś złego, kaleczyć, walczyć. Stąd współczesne ‘psocić’. 2. liczyć. Por. brój.

bronabrona, brama, obrona. Ma związek z bronić. Wyraz brama jest bohemizmem i wykazuje niereg. -m- (zamiast *brana).

*bronybiały (o koniu). Istnieje w niekt. jęz. słow.

broń – pierwotnie obrona, potem także narzędzie obrony.

brońba, D lm broniebbronienie, obrona. Z przyrostkiem -ba.

*broskiew ż, D lp *broskwibrukiew. Zapoż. łac. znane w słwń. i s-ch.

*brosznomąka (żytnia), pokarm. Stary termin słow. zachowany m.in. w ros. i scs, prawdop. Zapoż. wenet. obok rodzimego mąka.

bróć, *borzę, *borze, *borzą, *bórz, *brół, *bróła, *bróli, *bróciewalczyć, zmagać się, mocować się. Zachowane w scs. (brati) i ros. (бороться), także w gwarach (bróć się). Możliwa także odm. nowocześniejsza: bruć, bruję jak pruć, p. próć. Pokrewne wyrazom broń, zbroja, broić, nieborak, p. też bora.

*bródew ż, D lp *bródwitopór (tzw. brodaty). Zapoż. germ. (słow. *bordy), zapewne goc.

bródłostóg siana. Także brodło.

bróg, D lp brogudaszek na 4 drągach przykrywający stóg. Znane w stpol. i w dial.

*brój, *brojuliczba. Zachowane w płd.słow., por. broić.

*brów, D lp *browawieprz, tucznik. Znane w wielu jęz. słow., u nas zaświadczone tylko zdrobnienie browek.

brózdabruzda. Dziś ort. fonetyczna.

*brsaćrzucać. Znane w innych jęz. słow. (*brъsati). Por. brkać.

*brseleskorupa, tabliczka. Znane w scs.

*brsnąćrzucić. Jednokrotny odpowiednik brsać.

bruśnicaborówka brusznica. Dzisiejsza forma literacka jest wykolejona wskutek hiperpoprawności.

brutgwóźdź. Znane w płd.słow., także w bałt.

*brysadłoręcznik, ścierka. Znane w niekt. jęz. słow.

brzazgbrzask. Postać brzazg zaświadczona jest w stpol., scs., w dial. ros. Jednak postać brzask < *brěskъ jest zgodna z danymi z jęz. bałt.

*br|zda, D lm *brezduzda, wędzidło, hamulec. Znane w wielu jęz. słow.

*brzec, *brzegę, *brzeże, *brzegł, *brzeżonystrzec, chronić. Zachowane w innych jęz. słow.

*brzedza, D lp *brzedzejciężarna. Zachowane w innych jęz. słow., por. brzemienna.

*brzedzićbredzić. Postać współczesna jest rutenizmem.

brzegbrzeg, pierwotnie ‘niedostępne miejsce, stok góry, pagórek, góra’.

*brześć, *brzodę, *brzedzie, *brzodą, *brzedź, *brzódł, *brzedli, *brzedzieniebrnąć, brodzić. Istnieje w innych jęz. słow.; także odm. *brdę, *brdzie, *brdą, *brdzij, *brdzenie.

*brzew, D lp *brzwibelka, kładka, most, ogrodzenie. Zachowane w cz.

*brzewno, D lm *brzwienbierwiono. Taka postać rozwinęłaby się ze słow. *brьvьno, które jest postacią najbardziej rozpowszechnioną i chyba pierwotną. Zob. bierzwno.

brzęknąćnabrzmiewać, puchnąć. Dziś zanikające, ale wciąż obrzęk.

*brzężdżećbrzęczeć. Zachowane w jęz. wsch.słow., ale istnieje także w bałt.

*brzna, D lm *brzenglina. Znane w niekt. jęz. słow.

*brzon, MsW *brzenie, M. lm *brzeni, D lm *brzonówdziecko. Pokrewne litew. bérnas, goc. barn. Odpowiednik zapoż. wenet. dziat (p.).

*brzona, D lp *brzonejciężarna. PS *berna, pokrewne goc. barn ‘dziecko’. W s-ch. zabrénjiti ‘zajść w ciążę’

brzoskiew ż, D lp brzoskwibrzoskwinia. Zapoż. łac.

brzost, Ms lp brześciewiąz górski. Wyraz wychodzący z użycia, z ujednoliconą samogłoską -o- w odm.

brzoza, CMs lp brzeziebrzoza. Dziś temat wyrównany brzoza, brzozie, ale także brzezina.

*brzycz m, D lp *brzyczabrzytwa. Zachowane w jęz. płd.słow. Wyraz brzytwa był pierwotnie nazwą czynności (‘golenie’).

*brzyć, *brzyję, *brzyje, *brzyją, *brzyj, *brzył, *brzyła, *brzyciegolić. Zachowane w innych jęz. słow., por. brzytwa.

*brzydostrze. Istnieje w niekt. jęz. słow.

brzydkiostry. Dzisiejsze znaczenie jest wtórne, choć występuje w niekt. jęz. słow. Słwń. brídək znaczy m.in. ‘piękny’.

*brzydź ż, D lp *brzydziostrze. Istnieje w niekt. jęz. słow.

brzytwagolenie, wtórnie narzędzie służące do golenia. Od brzyć z przyrostkiem -twa.

*btew ż, D lp *betwibotwina, boćwina, nać buraka. PS *bъty. Dzisiejsza postać jest rutenizmem.

*bugbransoleta. Zapoż. z germ., zaświadczone w scs.

*bui ż, *bujagłupi, szalony, silny, dziki. Dziś pokrewny czasownik bujać oraz przymiotnik bujny.

bujny, f.kr. bujendziki, burzowy. Dzisiejsze znaczenie jest wtórne.

bujwół, D lp bujwołubawół. Forma znana w stpol., powstała przez skojarzenie z bui (p.).

bukiew ż, D lp bukwibukiew (owoce buka), litera. Drugie znaczenie u nas zanikło, por. ros. буква.

bulkotaćbulgotać (o przepływającej wodzie). Jedna z wielu postaci, por. bełkotać.

*buwół, D lp *buwołubawół. Forma pierwotna, zachowana w stcz. buvol. Zapoż. z łac.

byleziele. Znane w stpol. i w różnych jęz. słow. W wyrazie tym zachowało się pierwotne znaczenie rdzenia by- (być), związane z roślinami i rośnięciem.

C

*całew ż, D lp całwiuzdrowienie. Wyraz znany tylko w scs. (cěly).

całowaćcałować, pozdrawiać. Pierwotnie związane z cały ‘zdrowy’.

cały, M. lm m-os. celicały, zdrowy. Dziś temat wyrównany. Pierwotne znacznie związane z leczeniem i zdrowiem, por. całować, celić.

cana, CMs lp ceniecena. Dziś temat wyrównany do postaci celownika-miejscownika i cenić.

capać – 1. chwytać, 2. brnąć, stąpać przez błoto. Dźwiękonaśladowcze. W pol. pierwsze znaczenie (ucapić ‘chwycić’), prawdopodobnie efekt kontaminacji z chapać.

*casarzcesarz, car. Zapoż., w którym nie doszło do przegłosu, zachowane w jęz. słow. z wieloma niereg.ościami.

*casta, CMs lp *ceściedroga, ścieżka. Z PS *cěsta, zachowane w wielu jęz. słow. Pierwotnie znaczyło ‘utarta’, por. ceścić, czyścić.

catew ż, D lp catwicześć, poważanie. Zachowane w stpol., w dial. mazowieckim. Od IE *koitū-, związanego z *keit-, *kit- z którego cześć.

*cber, D lp cebraceber, wiadro drewniane o dwóch uchach. Zaświadczone dzber. Zapoż. z sgn zubar, zwibar. Dziś odm. bez wewnętrznych wymian ilościowych.

*ccerz ż, D lp *ccerzy – p. dcerz.

*ccora, Ms lp *ccerze, D lm *ccór – p. dcora.

*cechoć, aczkolwiek, gdy, i, poza tym. Zachowane w scs. (), także jako ace.

cebrek, D lp *cberkacebrzyk. Zaświadczona ort. fonetyczna dzberka. Dziś odm. bez wewnętrznych wymian ilościowych.

*celićleczyć, uzdrawiać. Zachowane w wielu jęz. słow. Współczesne ocalić ma samogłoskę wyrównaną do cały.

*cepić, *cepię, *cepirozszczepiać, rozkuwać. Znane w płd.słow.

*ceścićprzecierać, wycierać, wtórnie kastrować. Znane w niekt. jęz. słow. Por. casta.

cetnoliczba parzysta. Także czetno. Niejasne, prawdopodobnie *cećno < *cětьno, stąd brak przegłosu, związane z catew (p.). Jeśli czetno pierwotne, wówczas od *čьtьno. Zob. licho. Liczby parzyste postrzegane były jako dobre, godne czci, zaś nieparzyste jako złe, liche.

*cewnicatrzcina; fujarka, flet. Od cewa ‘rurka’ (słow. *cěva).

cętadrobna moneta, błyskotka. Dziś tylko zdrobnienie cętka.

chadzaćchodzić wielokrotnie. Czasownik częstotliwy do chodzić w znaczeniu ‘poruszać się bez wyraźnego celu’ (np. chodzić po parku). Jedyny czasownik tego typu będący wciąż jeszcze w użyciu. Por. jeżdżać, latywać, naszać, ważać.

chałastrahałastra. Dziś wariant na podst. ukraińskiego dialektyzmu, skojarzonego z wyrazem hałas. Źródłem tego zapoż. jest nowogreckie khalástra ‘grabież, zniszczenie, spustoszenie’, stąd pisownia ch jest etymologiczna.

*Charsjeden z bogów słowiańskich, łączony z księżycem. Jego imię jest propagowane w ruskiej postaci Chors przez miłośników słow. starożytności. Prawdopodobnie *xъrsъ zamiast *kъrsъ ‘chudy’.

chąsazgraja, banda grabieżców. Tak w stpol., potem odnosowione chasa lub bohemizm: w cz. chasa ‘czeladź, młodzież’. Zapoż. z tego samego źródła germ., co potem husarz i huzar.

chąsićgrabić, kraść. Od chąsa.

chąśba, D lm chąsiebgrabież, kradzież. Z przyrostkiem -ba. Stpol. ruchome e w D lm jest śladem po jerze.

chełbić siękołysać się, falować; chlubić się, być z czegoś dumnym. Wyraz chlubić się jest bohemizmem, w stpol. także chłubić się, o znaczeniu przenośnym z dawnego ‘burzyć się, wzbierać (dumą)’.

chełmwzgórze. Zachowane w nazwach miast Chełm, Chełmek. Zapoż. germ., por. szłom. Znacznie nowsze hełm jest zapoż. niem. o całkiem innym znaczeniu.

chełstszelest, łoskot.

chełzaćpowściągać. Do dziś zachowane jest okiełzać z niereg. zmianą ch w k.

*chęciachoć. Zob. chocia.

*chęcieć, *chęcę, *chęce, *chęć, *chęciał, *chęcieli, *chęciany, *chęceniechcieć. W odm. od czasów prasłow. redukcja samogłoski wskutek częstości użycia, p. chocieć. Por. jednak chęć, zachęcać.

chęćchęć, chuć. Wyraz chuć ‘popęd seksualny’ jest ukrainizmem.

chędogizręczny, sprytny, później schludny, porządny, ładny. Zapoż. germ.

*chluć, *chluję, *chluje, *chlujączyścić, porządkować. Postać starsza od chludzić i kludzić (p.), rekonstruowana na podst. niechlujny (p.) oraz litew. šlúoti ‘zamiatać’.

chludzićczyścić, porządkować, sprzątać. Zachowane w gwarach. W jęz. literackim istnieją derywaty schludny, niechlujny (p.).

*chłóść, *chłodę, *chłodzie, *chłodą, chłodź, chłódł, chłodła, chłodli, *chłodzieniechłodnąć, stygnąć. Dziś zmieszane z inch.: chłodnąć, chłodnie, chłodnięcie.

chmurnik – p. płanetnik.

chociachoć. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia. Wcześniej z tego samego powodu w słow. rdzeniu *xot- zanik nosowości (powinno być *xǫt-). Gdyby proces ten nie zaszedł, mielibyśmy dziś chęcia.

*chocieć, *chocę, *choce, *choć, *chociał, *chocieli, *chociany, *choceniechcieć. W odm. od czasów stpol.ch redukcja samogłoski wskutek częstości użycia. Gdyby czasownik ten nie uległ kolejnym redukcjom, brzmiałby zapewne chęcieć.

chopićchwycić, objąć. Stpol., związane z chapać. P. też pochopić.

Chors – p. Chars.

chronazboże, pożywienie, wtórnie ochrona. Pierwotne znaczenie zachowane w bułgarskim. Stąd chronić.

chróstchrust. Dziś ort. fonetyczna. Pierwotnie *chwróst, reg. uproszczone.

chudobachudość, później skromne gospodarstwo, niewielki dobytek. Niemal zapomniane.

*chulićobrażać. Od chuła.

chulić siękulić się; chować się, kuląc. Niezwiązane z chulić ‘obrażać’. Zachowane w słwc. i w pol. dialektach.

*chułaobraza. Zapoż. germ., zachowane w scs. i ros.

*chułośćwstyd. Rodzime, niezwiązane z chuła. Znane w stcz.

chwiejba, D lm chwiejebchwianie, kołysanie. Z przyrostkiem -ba, dziś niemal zapomniane i bez etymologicznego -e- ruchomego.

chworoba, D lm chworóbchoroba.

*chwory, f.kr. *chwórchory. Forma współczesna z niereg. zanikiem *v.

chycz, chyz, chyzia, chyża, chyżynachata, domostwo. Znane w stpol. i w wielu jęz. słow. W tym samym znaczeniu używano w różnych dial. słow. wyrazów, które w polskim brzmią lub brzmiałyby chata, kąca, izba.

ciało, Ms lp ciele, daw. *cielesiu, M. lm *cielosa (odm. jak niebo, p.) – ciało. Dziś odm. według zwykłego typu, śladem dawnego modelu jest przym. cielesny. W psłow. obok *tělo mógł istnieć też wariant *telo, a wyraz może być spokrewniony z cielę.

ciewidzicie. Wyraz ekspresyjny skrócony wskutek częstości użycia, dziś w gwarach.

*cieciec, D lp *ciećcamąż siostry ojca (cioty). Wyraz zachowany w staroczeskim. W stpol. używano formy pociot. Zob. też naciot, posiół.

ciernie (n) – ciernie, cierniste krzewy. Rzeczownik zbiorowy z PS *tьrnьje. Zob. tarn, tarnka.

cierninatarnina, ciernisty krzew. Postać znana w stpol. Być może już od czasów PS istniały dwie formy: *tьrnъ ~ *tъrnь, stąd wahania w polskim. Zob. tarn, tarnka.

*cierść, *cierzpę, *cierzpie, *cierzpą, *cierzp, cierzpł, cierzpła, cierzpli, *cierzpieniecierpnąć, stawać się twardym, zdrętwiałym. Zaświadczone tylko inch. cierpnąć, cierpnie.

cierzpiećcierpieć. Przed wargową rz powinno się było zachować, por. wierzba.

cieść, D lp ćcia (lub tścia, wcześniej *ćścia) – teść, ojciec żony. W formie współczesnej wyrównania analogiczne. Zob. też świekier.

*cieść, *ciepę, *ciepie, *ciepą, *ciep, *ciepł, *ciepli, *ciepieniebyć ciepłym, grzać. Rekonstruowane, od tego kauzatywne topić (przez ogrzanie). Dial. ciepnąć ‘rzucić’ chyba niezwiązane.

*cieślka, D lm *cieślek – p. ciosłka.

*cinabłoto, brud. Na podst. scs tina. Wyraz bardzo archaiczny, mający nawiązania tylko w toch. tin- ‘być brudnym’.

ciołek, D lp ciołkamłody byczek. Dziś związek z cielę mało widoczny, ze zmianą znaczenia: ‘człowiek nierozgarnięty’.

*ciosłka, CMs lp *cieślce, D lm *ciosłekciesiołka, ciesielstwo, wykonywanie pracy cieśli. Możliwe także cieślka (p.). W formie ciesiołka fałszywe e ruchome.

ciosło, Ms lp cieśle, D lm ciósł, ciosłsiekiera. Rodzima nazwa, odpowiadająca zapożycz. (wenet.) siekiera. Stąd cieśla.

ciota, CMs lp ciecieciotka, siostra ojca lub matki. Pierwotnie tylko siostra ojca, p. sioła. Odm. dziś wyrównana, znaczenie rozszerzone, w powszechnym użyciu forma zdrobniała ciotka. Obok cioty rodzonej istniała też ciota stryjeczna – córka stryja ojca lub matki, ciota wujeczna – córka wuja ojca lub matki, ciota cioteczna – córka cioty ojca lub matki. Męża cioty zwano pociotem lub naciotem, wcześniej zapewne ciećcem.

ciszczba, D lm ciszczebściskanie, ścisk, potem ciżba, tłum. Związane z ucisk, ścisk, naciskać, z przyrostkiem -ba. Dziś ort. fonetyczna, a w D lm usunięto e ruchome (etymologicznie poprawne jako ślad po jerze).

cka, D lm deskdeska. Zob. dska.

*cka, D lm *tesktęsknota. Zob. tska.

cknić, cknąć, ckny, cnić, cklić – p. tsknić, tsknąć, tskny, tsklić.

cłotęskno, nudno. Dialektalne. Zob. tskło.

cosicoś. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

ctowaćczęstować. Zob. czestować.

czacze n, D lp czaczacacko, drobny podarunek. W stpol. też czaczo. Dziś forma dial., wyraz ma prawdopodobnie związek z czekać, czakać (p.).

czad, MsW lp *czedzieczad, dym. Dziś temat wyrównany, choć rozwój ě po č jest niejasny. Pokrewne czadz, kadzić, kadzidło.

*czadz ż, D lp *czadzysadza, kopeć. Związane z czad, gł. w płd.słow.

czakaćczekać. Forma wielokrotna: czakać (*čěkati) = czekać (*čekati) wiele razy. Znane w stpol., mieszało się z jednokrotnym czekać.

Czarnobóg, D lp Czarnobogajeden z bogów panteonu słow., uosabiający złe moce, przypuszczalnie odpowiednik Wielosa (p.) w schyłkowym okresie istnienia religii słow.

czarny, M. lm m-os. czerniczarny. Dziś odm. wyrównana (czarny : czarni), wciąż jednak czernić.

czart, MsW lp *czercieczart, czort, diabeł. Forma czort jest rusycyzmem, w miejscowniku nie powinno być przegłosu er : ar (por. martwy : śmierć).

czas, MsW lp czesieczas, okres czasu. Forma współczesna wyrównana, choć rozwój ě po č jest niejasny, por. wczesny.

*cząć, *cznę, *cznie, *czną, *cznij, *czął, *częła, *częli, *częty, *częciezacząć, rozpocząć. W słow. znany tylko w złożeniach z przedrostkami.

czbandzban. Dziś forma dial. (wpływ wyrazu ceber? – p. cber) o ort. fonetycznej.

*czeryprzezroczysty, czysty. Związane ze szczery. Zachowane w cz. čirý.

czerzpać, czerzpam, czerzpa, czerzpajączerpać. Przed wargową rz powinno się było zachować, por. wierzba. Dziś zmiana typu odm.

czerzw, D lp czerzwiaczerw, robak. Przed wargową rz powinno się było zachować, por. wierzba.

*czerzwiony, M. lm m-os. *czerzwieniczerwony. Przed wargową rz powinno się było zachować, por. wierzba. Stwardnienie -w- niereg., por. czerwieńszy.

czestowaćczęstować. Współczesna forma z unosowieniem, por. cześć. PS *čьstovati powinno dać ctować, jednak wokalizacja słabego jeru dawna. Zob. też miedzy, piekny, teskny.

cześć ż, D lp czścicześć. Współczesna forma czci z uproszczeniem.

*cześćny lub *czestny, f.kr. *czścien (później *ccen) – cny. Z PS *čьstьnъ jь, por. ros. честный. Stpol. czesny wyparte przez *czstny > czsny > cny (z dwoma jerami słabymi lub z innej formacji prasłow.: *čьstnъjь). Por. też zacny.

czetno – p. cetno.

czeźć, *czozę, *czezie, *czozą, *czeź, *czózł, czeźli, czezienieginąć, niknąć. Dziś tylko sczeznąć, zob. czoznąć. Od tego samego rdzenia pochodzi kazić.

czędo, D lm *cząddziecko. Zachowane w stpol. i wielu jęz. słow., zapewne pożyczka germ. (por. niem. Kind).

czępieć, czępię, czępi, czępiał, czępieli, czępieniekucać. Zachowane w stpol. i dial. wlkp., w jęz. literackim znane pochodne gwarowe przycupnąć.

czmieltrzmiel. Spokrewnione z komar (czm- ~ kom-). Postać współczesna hiperpoprawna.

czoło, Ms lp czele, D lm czółczoło. Dziś odm. wyrównana, ale wciąż przenośne na czele, por. przód. W psłow. istniała także odm. według typu niebo (p.), z czego powinny powstać w pol. M. lm *czelosa, D lm *czelos.

czosać, czeszę, czesie, czeszą, czesz, czosał, czesanieczesać. Dziś alternacja samogłoski usunięta z odm.

*czoznąć, *czoznę, *czeźnie, *czozną, *czeźnij, *czoznął, *czoznęli, *czeźnięcieginąć, niknąć. Forma inch. od czeźć. Udokumentowana jest odm. z wyrównaną samogłoską: czeznąć, czeznę, odsłownik czeźnienie, czeźnięcie. Dziś tylko postać dokonana sczeznąć (w jęz. książkowym).

czrzemcha – p. trzemcha.

czrzep – p. trzep.

czrześnia – p. trześnia.

czrzewiatrzewia.

*czrzew, D lp *czrzewia – p. trzew.

*czrzezprzez. Zachowane w wielu jęz. słow. Por. czrzóz.

czrzoda, Ms lp czrzedzie, D lm czrzód – p. trzoda.

*czrzon, Ms lp *czrzenie – p. trzon.

*czrzosło, Ms lp *czrześle – p. trzosło.

*czrzózprzez. Zachowane w wielu jęz. słow. Podobnie jak oczekiwane bióz, także ten przyimek zachowałby się zapewne bez oczekiwanego przegłosu, co spowodowane częstością użycia (czrzez zamiast czrzóz).

*czrzysło – p. trzysło.

czstny, f.kr. czestncny, czcigodny, uczciwy, moralnie dobry. Z PS *čьstnъ jь lub z *čьstьnъ jь z niereg. zanikiem jeru. Por. cześćny.

czsoco. Forma bez uproszczenia trafia się w tekstach stpol.

czsosicoś. Dzisiejsza forma skrócona wskutek częstości użycia.

cztery, MW m-os. czterej, DMs czterech, B m-os. czterech, C czterem, N. czteremicztery. Forma czterema jest analogiczna do dwoma, dwiema. Por. dwa, trzy, noga, oko, ręka, ucho.

*cztwartka, CMs lp *cztwiertcećwiartka. Forma współczesna pochodzi z dial. mazowieckiego.

*cztwarty, CMs lp *cztwierciczwarty. Forma współczesna z uproszczeniem i wyrównaniem tematu.

czuchnąćcuchnąć. Współczesna forma jest dial., wyraz jest derywatem od czuć.

czudo, M. lm czuda, D lm czudcud. Dzisiejsza forma dial., przeniesiona do rodzaju męskiego (ale wciąż tylko cuda z końcówką nijaką). Jęz. słow. dostarczają jednak podstaw do rekonstr. starszej odm. jak w typie niebo (p.): czudo, D lp *czudziesia, M. lm *czudziosa, D lm *czudzios.

*czysło, Ms lp *czyśleliczba. Od czytać, które miało także znaczenie liczyć. Wyraz zachowany w scs., w ros., słwc. itd.

Ć

ćcia (wcześniej *ćścia), D lm *cieśćteściowa. Może z PS *tьstьja.

*ćcza (wcześniej *ćszcza), D lm *cieszczteściowa. Derywat od teść (p.), z PS *tьstja, zachowane w innych jęz. słow. W stpol. zachowane tylko ćcia, może z PS *tьstьja.

*ćszcza – p. ćcza.

*ćścia – p. ćcia.

ćwierdzatwierdza. Forma obecna wyrównana według twardy.

ćwierdzićtwierdzić. Forma obecna wyrównana według twardy.

D

dać, dam, da, dadzą, dadz, dał, dali, dany, daniedać. Tryb rozkazujący jak w jeść, wiedzieć – jedz, wiedz. Dziś używa się formy daj od niedokonanego dajać.

Dadźbóg, D lp Dadźbogabóg szczęścia i dostatku, syn Swaroga, znany też we wsch. wersji Dażbóg. Nazwa zawiera prawdopodobnie stary rozkaźnik czasownika dać: dadź ‘daj’ (zamiast jeszcze starszego dadz – wówczas spodziewaną formą polską byłby Dadzbóg). Jeśli tak, wówczas nazwa boga mogłaby brzmieć także Dajbóg lub nawet Dabóg. Tego rodzaju formy znane są w s-ch. Być może stpol. dabóg, interpretowane jako da Bóg, daj Bóg, jest zachowaną nazwą boga w tej właśnie postaci. Istnieje jednak etymologia wiążąca nazwę tego bóstwa z irańskim dag- ‘palić’ (p. dziec).

dajać, daję, daje, dają, daj, dajał, dajali, dajany, dajaniedawać. Niedokonana postać jednokrotna (para do dokonanego dać). W jęz. pol. zmieszana z wielokrotnym dawać.

dań ż, D lp danidanina, dar. Zachowane do dziś w starych pieśniach.

*darny, M. lm m-os. *dziernidziarski, pełen życia, żwawy, ochoczy. W formie tej nastąpił zanik rdzennego -z- jeszcze w PS. W gwarach zachowała się forma dziarny, mająca prawdopodobnie według formy męskoosobowej, lecz zachowująca -a- w całej odm. (*darny, *dzierni > *dziarny, *dziarni). Zob. też darzki.

dar|zki, M. lm m-os. *dzier|zcydziarski, pełen życia, żwawy, ochoczy. Ort. -s- jest nieetymologiczna, PS forma brzmiała *dьrzъkъjь, choć pokrewne formy w innych jęz. IE mają -s-, zastanawia też gr. thrasýs ‘śmiały, hardy, zuchwały’ z zachowanym -s- międzysamogłoskowym. Zmiękczenie d > dź pochodzi z dial. mazowieckich lub jest wynikiem wyrównań analogicznych, p. darny.

dawać, dawam, dawa, dawają, dawaj, dawał, dawali, dawany, dawaniedawać. Pierwotnie znaczenie wielokrotne, zmieszany z dajać.

*dawieniegdyś, jakiś czas temu, kiedyś, dawno. Zachowane w innych jęz. słow.

dawić, dawię, dawi, dawią, daw, dawił, dawiony, dawieniedławić, gnieść, ściskać, tłoczyć. Forma dławić jest rezultatem kontaminacji z dłabić (p.).

*dcerz ż, D lp *dcerzy (lub *ccerz, *ccerzy) – córka. Zob. dec.

*dcora, Ms lp *dcerze, D lm *dcór (później *ccora, *ccerze, *ccór) – córka. Zbitka w nagłosie uproszczona wskutek częstości użycia, dzisiejsze córa ma -ó- w całej odm. wtórnie według córka i według dopełniacza liczby mnogiej cór < *ccór < *dcór, gdzie -ó- reg. Pierwotna odm. inna, stąd oczekiwane *dec, *dcy zamiast starego *dcy, *dcerze jak mać, maci zamiast maci, macierze. Formy *dcora i *dcerz utworzone są według form przypadków zależnych tak samo jak maciora i macierz. Oczekiwane byłoby też *decka utworzone jak matka. Zob. dec.

*dec ż. – córka. Pierwotna odm.: lp MW *dec (wcześniej *dcy), DCMs *dcerzy, B *dcerz, N. *dcerzą, lm MBW *dcerze, D *dcór, C *dcorom, N. *dcorami, Ms *dcorach. Por. Tak samo zbudowane ros. дочь (z unieruchomionym -o- i z rozszerzonym rdzeniem w odm.) i nasze mać. Zob. ccora, ccerz.

*decka, D lm *dcek (później *ccek) – córka. Por. Tak samo zbudowane ros. дочька i nasze matka. Zob. ccora.

deżdż, D lp d|żdżudeszcz. W jęz. współczesnym wprowadzono e do wszystkich form i wyrównano do formy mianownika. Por. dżdżysty, dżdżewnica.

*dlóto, Ms lp *dleciedłuto, zob. dłóto.

dłabić, dłabię, dłabi, dłabią, dłab, dłabiony, dłabieniedławić, dusić, tłoczyć (winogrona). Forma dławić jest rezultatem kontaminacji z dawić (p.).

dłóbaćdłubać, dłutować. Ort. fonetyczna.

dłótodłuto. Forma współczesna z ort. fonetyczną. W PS *dolbto obok *delbto, z którego oczekiwane *dlóto, *o dlecie. Związane z dłóbać (p.).

*dniek, D lp *dzieńkadzionek. W formie współczesnej fałszywy przegłos i wyrównanie tematu.

*dnieśdziś. Tak wyglądałaby postać reg. z PS *dьnьsь. Forma dziś jest niereg. wskutek częstości użycia, zapewne zamiast *dzieńś z innym rozkładem mocnych i słabych jerów, z *dьnь sь. Por. latoś.

dodo. Tylko w znaczeniu aż do, p. k, w.

*do pierwodopiero. Forma współczesna z niereg. zanikiem *v.

dostatczyćdostarczyć. W jęz. współczesnym -r- niereg., por. stateczny, dostatek.

do sycidość, dosyć. Dziś formy skrócone niereg. z powodu częstości użycia. Zob. syć.

doufać, doufam, doufaufać, spodziewać się. Wcześniej doupwać (p. upwać), później ściągnięte w dufać, znane w stpol.

*dropew ż, D lp *dropwidrop. Znane w wielu jęz. słow.

drożyćdrążyć, żłobić. Forma współczesna z niereg. unosowieniem.

drót, D lp drótudrut. Dziś pisownia fonetyczna. Wyraz pochodzi ze słwc.go drôt, które z niem. Draht, por. też węg. drót.

druch, M. lm drusi – p. drug.

*drug, M. lm *drudzydruh, przyjaciel, towarzysz. Forma druh jest ukrainizmem, por. drugi, drużyna. Niegdyś pisano także druch.

drużba, D lm drużebtworzenie oddziału, łączenie się w grupę, grupowanie się, nawiązywanie stosunków towarzyskich, przyjaźnienie się, zaprzyjaźnianie się, później przyjaźń, przeniesione na nazwę osoby: przyjaciel, drużba, dziś z zanikiem etymologicznego -e- ruchomego. Zawiera przyrostek -ba.

*drzągiew ż, D lp *drzągwibłoto. Znane we wsch.słow.

drzeć, drę, drze, drą, drzyj, darł, *dzierli, darty, *dzierciedrzeć. Przed miękką nie powinno być przegłosu (por. martwy : śmierć).

*dska, D lm deskdeska. W stpol. pisane cka. PS *dъska. Dziś odm. wyrównana.

dufać, dufam, dufaufać, spodziewać się. Ściągnięte z doufać (p.).

dumaduma, myśl, rada, zgromadzenie. Dziś zachowane tylko pierwsze znaczenie, ale por. zaduma, dumać = myśleć, rozmyślać.

dwa, MW m-os. dwaj, MBW ż. dwie, DMs dwu, B m-os. dwu, CN m. n. dwoma, ż. dwiemadwa. Formy dwóch, dwóm, dwom są analogiczne do innych liczebników. Por. trzy, cztery, noga, oko, ręka, ucho.

dworzyszczepodwórze. Występuje w scs., s-ch.

*dzałobardzo. Zachowane w scs. (jako ʒělo).

dziać, dzieję, dzieje, dzieją, dziej, dział, dziali, dziany, dzianierobić, kłaść. Pierwotnie czasownik wielokrotny (dějati). Dziś te dwa pierwotne znaczenia zanikły (pierwsze zachowane w ang. do, łac. facere, drugie w gr. tithēmi, wszystkie od PIE *dheH- ~ *dhH-), ale wciąż mamy dzieło (efekt dziania), działać, nadziać. Por. też dzieć, podziać, błogodzieć.

dziad, MsW lp dziedziedziadek. W jęz. współczesnym usunięto alternację samogłoski rdzennej, por. jednak kwiat ~ kwiecie. W stpol. w użyciu forma niezdrobniała.

dział, Ms lp dzieledział, podział, część, dola. Także ‘grzbiet górski’ (stąd wododział). Dziś temat wyrównany.

działo, Ms lp dziele – 1. działo, 2. dzieło. Dziś temat wyrównany w różny sposób w dwóch różnych znaczeniach. Od dziać.

*dziat, DMs lp *dziatu (temat na -u-) – dziecko. Por. dziatwa, dziatki, dziecko, dzieci. Przypuszcz. Zapoż. wenet. odpowiednik starszego brzon (p.).

dziatwadzieci. Rzeczownik zbiorowy, zanikający.

*dziec, *dźgę, *dźże, *dźgą, *dźżyj, *dziegł, *dźgła, *dźgli, *dźżony, *dźżeniepalić, piec, por. dziegieć, Podaga od tego samego rdzenia. Zob. żec.

dzieć m. – dziecko. Dziś zachowana tylko liczba mnoga dzieci.

*dzieć, *dziedzę lub *dziem, *dziedze lub *dzie, *dziedzą, *dziedz, dział, dzieli, dziany, dzieniezrobić, położyć. Por. też dziać, podziać, błogodzieć.

*dziegawkażegawka, gat. pokrzywy (p. koprzywa). Zob. wyjaśnienia pod hasłem żec.

*dziegiew ż, D lp *dziegwiżagiew, płonący kawał drewna. Zob. wyjaśnienia pod żec.

dzieladla. Znane w stpol. i używane pierwotnie jako postpozycja (z dopełniaczem).

*dzieńś – p. dnieś.

*dzieśnicaprawa ręka, prawica. Zob. dziosny.

dziewierzbrat męża. Wyszło z użycia, jak i inne wyrazy z terminologii rodzinnej.

dziewosnąb, D lp dziewosnębadziewosłąb, swat, osoba kojarząca narzeczonych. Postać z -ł- wtórna, z odpodobnieniem spółgłoski, p. snębić. Wyraz swat pierwotnie miał prawdopodobnie inne znaczenie (zob.).

*dzięć, MBW lm *dzięcie, D lm *dziąt, C lm. *dziętom, N. lm *dziątmi, Ms lm *dziętachząb. Por. łac. dēns, litew. dantìs. Pokrewne wyrazom dziąsło, dzięcioł.

dziwokidziki.

dziwydziki.

*dziosny, M. lm m-os. *dzieśniprawy. Zachowane w płd.-słow. Rodzimy odpowiednik zapoż. (wenet.) prawy.

*dziółew ż, D lp *dziółwiduży gliniany dzban; rodzaj beczki. Zachowane w płd.-słow. P. dźłew.

*dźgliszczezgliszcze, miejsce pożaru, pozostałość po pożarze. Od tego samego rdzenia co dziegieć, p. wyjaśnienie pod żec.

*dźłew ż, D lp *dziełwiduży gliniany dzban; rodzaj beczki. Zachowane w płd.-słow., w dwóch formach: *dely oraz *dьly. Zob. dziółew.

dźwrze lub dźwrzy, D dźwierzdrzwi. Dzisiejsza forma z przestawką dla ułatwienia wymowy, por. jednak dźwierze (z niereg. wokalizacją jeru), odźwierny.

*dźzać, *dziżę, *dziże, *dziżą, *dziż, *dźzał, *dźzany, *dźzaniestawiać piec, murować, lepić z gliny. Zob. źdać.

d|żdżewnicadżdżownica. Dziś fałszywy przegłos i zmiana wymowy ([ǯǯovńica] zamiast [džǯovńica]). Zob. deżdż.

d|żdżewny, f.kr. deżdżwiendeszczowy. Stpol., por. deżdż.

G

gace (lm) – gacie. Współczesna forma nieetymologiczna.

gamajda m. – ciamajda, gamoń, niedojda. Zapoż. gockie.

gańba, D lm ganiebhańba. Dziś bohemizm z wyrównaną odm., por. ganić. Z przyrostkiem -ba, por. brońba, kośba, liczba.

garbić – 1. garbić, 2. gurbić, marszczyć, tworzyć zmarszczki na tkaninie. W formie gurbić niereg. rozwój sonantu.

gardlicagołąb, turkawka. Dziś tylko synogarlica. Rodzimy odpowiednik zapożycz. (wenet.) gołąb.

gardłogardło, krtań. Ze słow. *gъrdlo, spokr. z gartań, głtać, grtań, grtyka, żardło, żreć, żródło.

*gardobaduma, hardość.

*gardytwardy moralnie, dumny, okrutny, wstrętny, brzydki, hardy. Współczesny wyraz jest bohemizmem lub rutenizmem.

*garnpiec garncarski, palenisko, pierwotnie żar, ogień. Zachowane w strus., od niego też garnek, garnidło (p.). Zapoż. (wenet.) odpowiednik rodzimego zied (p.).

*garnidłopiec. Zachowane w ros. gornilo.

*gartań ż, D lp *gartanikrtań. W słow. obok *grъtanь (z czego pol. grtań, dziś krtań) istniała też starsza postać *gъrtanь, por. ros. gortánь. Jej polskim odpowiednikiem byłoby gartań.

*gartaćzgarniać, rozgarniać. Stąd garnąć, przegarnąć, ogarnąć, w stpol. zachowane też ogartać i wygartać (p.).

*gasło, D lm *gasełhasło. Wyraz spokrewniony z gatać.

*gaść, *gadę, *gadzie, *gadą, *gadź, *gadł, *gadli, *gadziony, *gadzieniezgadywać, wróżyć, mówić. Zaświadczone tylko inch. z przedrostkami: zgadnąć, zagadnąć, odgadnąć.

*gataćprzepowiadać, wróżyć. Dziś tylko z udźwięcznieniem: gadać, zagadka.

*gazić, *gażę, *gazi, *gażą, *gaź, *gaził, *gazionyprzekraczać rzekę, brodzić. Zachowane w płd.słow.

gądźba, D lm gądziebgra na instrumencie, muzyka. Zwykle cytowane jako gędźba, ale przed dźwięczną oczekiwane byłoby wydłużenie stpol. nosówki, i stąd -ą-. Od tego gędzić, gęśle.

*gąz, D lp *gęzutyłek. Znane w jęz. płd.słow.

gbeł, D lp giebławanna, balia. Stpol. z cz. zamiast kbieł (p.).

*Gdaniesk, D lp GdańskaGdańsk. Z *Gъdanьskъ, Dziś odm. wyrównana.

Gdecz, D lp GiedczaGiecz. Wieś w pow. średzkim, niegdyś ważny gród. Z dawnego *Gъdъčь, dziś odm. wyrównana.

gędzić – grać na instrumencie. Por. gądźba.

*gęszczalas. Zachowane np. w słwń., por. gąszcz.

gibaćwyginać, giąć. Zachowane w dial. (por. wygibasy). PS *gybati było formą częstotliwą od *gъnǫti, *gъbnǫti. Zob. gnąć.

giełkzgiełk. Współczesna forma z przedrostkiem.

glądaćpatrzeć. Dziś tylko przedrostkowe oglądać.

glądźba, D lm glądzieboglądanie, patrzenie, potem gadanina, ględzenie, bzdura, bajka. Z przyrostkiem -ba, dziś niemal zapomniane, w nieetymologicznej postaci ględźba bez -e- ruchomego.

ględźba – forma bez oczekiwanego przegłosu, p. glądźba.

*glipaćpatrzeć, zerkać, rzucać okiem. Dziś rutenizm łypać (z ukr. dial. hlýpaty, lýpaty).

*głchnąć, *głchnę, *głchnie, *głchną, *głchnij, *głchnął, *głchnęła, *głchnęli, *głchnieniegłuchnąć. Zaświadczone jako kchnąć, kłnąć, knąć, lchnąć. Zob. głeść, głuść.

*głcić, *głcę, *głciłykać.

*głeść, *głchę, *głsze, *głchą, *głesz, *głechł, *głchła, *głchli, *głszeniegłuchnąć. Zob. głchnąć, głuść.

*głet, D lp *głtałyk; gardło. Por. ros. glot. Zapoż. wenet. odpowiednik rodzimego gardło.

*głetka, D lm *głtekgardło, gardziel. Por. ros. glotka.

głębićpogłębiać, kopać. Dziś tylko w złoż. Por. żlemia, żłób.

*głtaćłykać. Zachowane w scs, w stpol. kłtać. Także głcić, pogłcić, pogłcać. Na istnienie IE rdzenia *gʷelH- wskazuje też łac. glūtīre ‘przełykać’, jednak istniał też rdzeń *gʷerH- o tym samym znaczeniu, p. gardło, grtań, grtyka, żardło, żreć, żródło. Jeden z przykładów IE alteracji l ~ r, i być może przykład starego zapoż. italskiego (wenetyjskiego) w słow.

*głuść, *głuchę, *głusze, *głuchą, *głusz, głuchł, głuchli, głuszeniegłuchnąć. Dziś formy inch. głuchnąć, głuchnie, głuchnięcie. Forma wtórnie utworzona od głuchy, zastąpiła stare inch. PS *glъxnǫti, p. głchnąć, głeść.

gnać – pierw. także: paść. Rodzimy odpowiednik zapoż. (wenet.) paść.

gnąć, gnę, gnie, gną, gnij, gnął, gnęła, gnęli, gniony ~ gnięty, gnienie ~ gnięciegiąć. Współczesna odm. upodobniona do piąć, ciąć itd. Zob. też gibać.

*gnęśny, f.kr. *gnęsienwstrętny. Dziś tylko gnuśny; oboczność *ǫ ~ *u prawdopodobnie już od czasów PS.

*gniecić, *gniecę, *gnieci, *gniecą, *gnieć, *gniecił, *gniecenierozpalać, niecić ogień (przez pocieranie). Postać bez g- z form przedrostkowych, p. wzgniecić. Wyraz zachowany w różnych językach słow., pokrewny stang. gnīdan ‘trzeć, rozcierać’.

*gobiedz, D lp *gobdzabogacz. Wyraz zapoż. przez Słowian od Gotów.

*gobinabogactwo. Zachowane w scs., związane z gobiedz, gób.

godować, goduję, goduje, goduj, godował, godowaniehodować, wychowywać, dogadzać; świętować; ucztować. Obecnie ukrainizm.

golamiejsce bezdrzewne, bezleśny wierzchołek góry. Zachowane w słwc. hoľa, z którego nasi poeci zrobili halę. Znane też w pol. dialektach. Także gól, golina (p.).

golinamiejsce bezdrzewne, bezleśny wierzchołek góry. Zachowane w różnych dialektach słowiańskich. Zob. też gól, gola.

gołotahołota. Dziś bohemizm. Pierwotnie ‘nagość’.

gomonszum; kłótnia. Zachowane w stpol., zapoż. germ., por. ang. game ‘gra’.

gomonić siękłócić się. Zachowane w stpol.

*gonieć, *gonieje, *goniałstarczać. Zapoż. germ.

*gonioznąć, *gonioznę, *gonieźnie, *goniozną, *gonieźnij, *gonieźnięciezdrowieć, wyzdrowieć. Wyraz zapoż. przez Słowian od Gotów, zachowany w scs. goneznǫti. Istniała też prawdopodobnie forma bez -nǫ-, por. goc. ganisan.

*gonieźć, *goniozę, *goniezie, *goniozę, *gonieź, *goniózł, *goniozła, *gonieźli, *goniezieniezdrowieć. Zob. gonioznąć.

gońba, D lm goniebuganianie się, gonitwa, pogoń, psy goniące zwierzynę. Z przyrostkiem -ba, niemal zapomniane, bez -e- ruchomego.

goragóra. Pierwotnie ‘góra porośnięta lasem, las’ (do dziś takie znaczenie w słwc.). W polskim ó nieetymologiczne.

*gorakgóral. Znany w innych jęz. słow.

gorazdyzręczny, doświadczony. Wyraz zapoż. przez Słowian od Gotów.

gordyhardy; godny. Postać obecna jest bohemizmem.

gorzeć, gorzę, gorzy, gorzą, górz, gorzał, gorzeli, gorzany, gorzeniepalić się płomieniem. Dziś zachowane szczątkowo, z odm. gorzeję, gorzeje, wtórnie także gorę, gore.

gospodzinpan, gospodarz. To samo, co gospódź (p.).

gospódź, D lp gospodzia, wcześniej *gospoć, D lp *gospociapan, gospodarz.

*gowiędo, D lm *gowiądcielę, bydlę (byk lub krowa). Dawny derywat od *gów (p.).

*gowiędzinawołowina, mięso bydła. Zachowane w ros. говядина.

*gób ż, D lp gobidostatek, bogactwo. Zachowane w strus., związane z gobiedz, gobina.

*gój, D lp *gojupokój, pomyślność, brak wojny, brak śmierci. Zachowane w wielu jęz. słow.

*gól ż, D lp *golimiejsce bezdrzewne, bezleśny wierzchołek góry. Zachowane w dial. ros.ch. Zob. też gola, golina.

*górew ż, D lp *górwirukiew łąkowa. Znane w niekt. jęz. słow.

góragóra porośnięta lasem. W innych jęz. słow. ma znaczenie ‘las’, a górę nazywa się inaczej, np. wierzchem (por. pol. dial. wierch), brzegiem, kopą, kopcem.

*gów m, D lp *gowiawół. Zob. hasło następne.

*gów ż, D lp *gowikrowa. Dziś tylko derywat gówno, pierwotnie ‘odchody krowy’. Rekonstruowane w oparciu o dane ide. (*gʷoH3w-, por. też sum. gudgu4 ‘bydło’, egip. ngꜣw ‘byk ofiarny’), zob. gowiędo, gowiędzina.

*góźdź – p. gwóźdź.

*grabia m, DCMs lp *grabi, B lp *grabięhrabia. Dziś bohemizm o odm. mieszanej (hrabiego itd.), p. też sędzia.

grapastrome zbocze. Znane w dial. polskich (także w zepsutej postaci drapa) i w słwc. grapa ‘kamieniste pole, zbocze, skłon’. Zapoż. przedsłow., por. alb. gropë ‘jama, grób’, rum. groapă ‘pochówek, grób’. W różnych dialektach słowiańskich istnieją też warianty rapa, ropa, rupa, gropa, irpa.

*grcza, D lm *greczgryka. Nazwa słow. starsza od współczesnej polskiej.

grdyka – p. grtyka.

grębygruby. Zachowane w nazwach miejscowych (np. Gręboszów). Oboczność *ǫ ~ *u prawdopodobnie już od czasów PS, por. też krępy.

grobiagrobla. Forma z -l- epentetycznym dial. lub zapoż. W stpol. forma reg., por. też gwarowe grable obok literackiego grabie.

*grobie, n. D lp *grobiacmentarz. Forma kolektywna od grób, obecna w s-ch.

gropajama, głęboka górska dolina, strome zbocze. Występuje w ukraińskiej nazwie miejscowej Gropa. Zapoż. przedsłow., por. alb. gropë ‘jama, grób’, rum. groapă ‘pochówek, grób’. W różnych dialektach słowiańskich istnieją też warianty rapa, ropa, rupa, grapa, irpa.

groźba, D lm groziebgroźba, grożenie. Dziś nieetymologicznie bez -e- ruchomego: groźba : gróźb.

*groździewinogrona. Zachowane w s-ch.

gródzatama, płot; materiał, budulec. Znane w stpol., od grodzić. Znaczenie ‘materiał’ w płd-słow.

grtań ż, D lp grtanikrtań. Dziś ort. fonetyczna, słow. niereg. przestawione *grъtanь obok pierwotnego *gъrtanь. Spokrewnione z gardło, gartań, grtyka, żardło, żreć, żródło.

*grtykajabłko Adama, krtań. Dziś udźwięcznione grdyka, w stpol. też krtyka i szereg innych mutacji. Spokrewnione z grtań.

grządzielczęść, dyszel pługa, radła. Znane w stpol.

*grząść, *grzędę, *grzędzie, *grzędą, *grządł, *grzędła, *grzędli, *grzędzienieiść. Zachowane w niekt. jęz. słow.

grząźć, *grzęzę, *grzęzie, *grzęzą, *grzęź, grzązł, grzęzła, grzęźli, grzęzieniegrzęznąć. Dziś odm. zmieszana z inch.: grzęznąć, grzęznę, grzęźnięcie.

grześć, grzebę, grzebie, grzebą, grzebł, grzebiony, grzebieniegrzebać. Czasownik jednokrotny, dziś niemal całkowicie wyparty przez wielokrotny grzebać, grzebię. Znaczenie specjalne chować zmarłego jest wtórne. Pierwotne znaczenia: rozgarniać, drapać, wiosłować, zagarniać, chwytać, łapać.

gulaćhucznie się bawić, szaleć, hulać. Forma współczesna jest ukrainizmem, gulać znane szczątkowo w gwarach.

gurbićmarszczyć, p. garbić.

gwóźdźgwóźdź, las, wcześniej zapewne kołek. Znaczenie ‘las’ w płd.-słow. Możliwa też postać góźdź, por. goździk oraz słwń. gȍzd, gọ̑zd ‘las’.


Ramka nadrzędna